Deze week las ik Taal fan it hert (Taal van het hart), een brochure van de provincie Friesland (provinsje Fryslân). Het boekje uit 2018 is verschenen in het Fries, Nederlands, Engels en Duits en bevat veel links naar aanvullende informatie. Bij het boekje is ook een gelijknamige app verschenen met aanvullende informatie. Ik heb het opgenomen in mijn eigen catalogus en vanwege de vele handige links beschrijf ik het ook hier.
Inhoudsopgave:
p3: Taal van je hart; Introductie; Fries spreken en appen; Taal of dialect; Rijke taal
p17: 1) In het onderwijs: van peuter tot promovendus; Zingen en lezen
p25: 2) In het openbare leven: Recht, Overheid; Zorg
p37: 3) In de vrije tijd: Literatuur; Film; Toneel; Muziek; Media; Sport; Kerk
p51: 4) Geschiedenis van het Fries
Van Oudfries naar Middelfries en Nieuwfries; Fryslân is meertalig; Friezen wereldwijd
p61: 5) Behouden en bevorderen: De Fryske Beweging; Erkenning
p67: 6) Taal van het hart: Meer met je moedertaal
Diverse links:
Van peuter tot promovendus
p18 https://www.heitenmem.nl (meertalig voorleesboek/blad voor jonge ouders)
p18 https://www.sfbo.nl (tweetalige kinderopvang)
p19 https://wybinnembu.frl (Friestalig MBO)
p19 https://www.nhlstenden.com (Friestalig HBO, Pabo, NHL Stenden)
p19 https://www.rug.nl/bachelors/minorities-multilingualism (Rijksuniversiteit Groningen)
p19 https://afuk.frl (Fries taalonderwijs voor volwassenen)
Taalplan Fries 2030
p20 https://taalplan.frl
p20 https://www.fryslan.frl/taalnota-fansels-frysk-2025-2028 (Taalnota)
p20 https://www.fryslan.frl/bftk (verkort) (Bestjoersofspraak Fryske Taal en Kultuer)
Zingen en lezen (lesmateriaal)
p22 https://spoar8.frl/
p22 https://searje36.frl
p22 https://www.inspirerendmeertaligonderwijs.nl
p22 https://tsjil.omropfryslan.nl/ (schooltelevisie)
p23 https://ferstival.frl
p23 https://www.sjong.frl
Film, toneel en muziek
p40 https://fryskfilmfuns.nl
p41 https://tryater.frl
p41 https://www.pier21.nl
p42 https://frysketop100.nl
Media
p44 https://lc.nl (Leeuwarder Courant)
p44 https://frieschdagblad.nl (Friesch Dagblad)
p45 https://heitenmem.nl (tweetalig tijdschrift voor ouders)
p45 https://ensafh.nl (Fries literair tijdschrift, fusie van Hjir en Farsk)
p45 https://www.demoanne.nl (cultureel tijdschrift De Moanne)
Kerk
p48 https://www.kruspunt.frl (Frysk Oekumenysk Platfoarm Krúspunt)
Fryslân is meertalig
p56 https://bildtsaigene.nl
p56 https://stellingwarfs.nl
Friese beweging en taalkunde
p62 https://afuk.frl (Algemiene Fryske Underjocht Kommisje)
p63 https://www.fryske-akademy.nl (Fryske Akademy)
p63 https://www.frysker.nl (schrijfhulpmiddelen, zoeken, controleren, vertalen)
Europese organisaties
p65 https://www.eblt.nl (Europeesk Buro foar Lytse Talen)
p65 https://elen.ngo/ (European Language Equality Network)
p65 https://www.mercator-research.eu/nl/ (Fryske Akademy Mercator Research Centre)
vrijdag 23 januari 2026
zaterdag 10 januari 2026
Zwaaien naar de Sjah
In het programma 'Nederland op film' (Omroep Max, NPO2, 9/1/26 20:25u) waren vrijdagavond historische beelden te zien van het bezoek van de Sjah van Perzië in 1959 aan Friesland. Hij bezocht de boerderij Vijverzathe van weduwe Rigtje Wassenaar-Boelstra, waar hij de beroemde fokstier Gerard Wouter bewonderde.
Ik heb de Sjah van Perzië gezien! Helaas kan ik me er niks meer van herinneren. Ik was nog geen vier jaar oud, maar de anecdote gaat een levenlang mee.
Revolutie
De laatste dagen is de zoon van de Sjah, Reza Pahlavi Junior veel in het nieuws, vanwege de optstand en mogelijke revolutie die zich op dit moment in Iran afspeelt en waarbij Zoonlief klaarstaat om zo mogelijk de macht over te nemen. Zijn vader was zeker niet vlekkeloos, hij is niet voor niets verjaagd, hij onderdrukte het volk met zijn geheime dienst Savak en martelgevangenissen. Aan de andere kant was Perzië of Iran in die tijd een moderne westers georiënteerde staat, met redelijke welvaart en met veel meer vrijheid, vooral voor vrouwen.
De revolutie van 1979 herinner ik mij nog wel. Ayatollah Khomeini zat in Parijs, drommen journalisten om hem heen, toen het regime van de Sjah viel en in eerste instantie vervangen werd door een tamelijk liberale opvolger. Bahktiar was een aristocraat en intellectueel die jarenlang door de Sjah gevangen was gehouden. Toen de Sjah hem als laatste redmiddel vroeg om premier te worden, stelde Bakthiar als eis dat de Sjah het land zou verlaten en de geheime politie moest worden ontbonden. Hij stond toe dat Khomeini terugkeerde naar Iran, in de hoop dat de Ayatollah zich in de heilige stad Qom zou vestigen en zich alleen met religieuze zaken zou bemoeien. Maar dat was een inschattingsfout.
Khomeini benoemde meteen een parallele eigen regering, met Bazargan als premier en hij wilde geen enkel compromis sluiten met de seculiere democratie. Bakthiar - gezien als stro-pop van de Sjah - vluchtte al na een paar weken naar Parijs (waar hij in 1991 door agenten van het Iraanse regime werd vermoord) en Bazargan (die binnen het regime nog enige liberale redelijkheid had proberen te redden) trad in november 1979 af uit protest tegen de gijzeling van de Amerikaanse ambassade. Dit markeerde de definitieve overgang naar een radicale theocratie.
De gijzeling zou meer dan een jaar duren, tot januari 1981, toen aftredend president Jimmy Carter de gijzelaars eindelijk mocht ontvangen. In 1980 reisde ik met mijn vriendin liftend een jaar lang door Amerika en ik herinner mij nog goed hoe wij op 25 april 1980 Washington DC binnenreden - door de wijk Foggy Bottom, waar het State Department is gevestigd - en wij in de auto het nieuws hoorden van de mislukte bevrijdingspoging, waarbij een paar helicopters heimelijk onderweg naar Teheran in de woestijn tegen elkaar aan botsten. Die dag in april verloor Carter de verkiezingen van november.
Elke 'februari-revolutie' krijgt zijn 'november-revolutie', zeg ik wel eens. Ofwel, in het machtsvacuum en de machtstrijd die ontstaat na een eensgezinde revolutie grijpen de sterkste krachten de macht, wat vaak leidt tot restauratie óf tot compromisloze radicalisering en het einde van de samenwerking.
Vandaag, in 2026, wordt de Iraanse theocratie tot het uiterste getest.
Zwaaien naar de Sjah
Van Teheran terug naar Jelsum. Op 21 mei 1959 (ik was drie jaar en negen maanden oud) kwam de Sjah van Perzië, tijdens een driedaags staatsbezoek, aan op vliegbasis Leeuwarden. Hij werd daar ontvangen door koning Juliana en prins Bernhard en het gezelschap toog van daar naar Jelsum, een dorpje direct aan het uiteinde van de start- en landingsbaan, een rit van amper een kilometer.
Mijn grootvader pake Ytzen Tamminga en zijn kinderen zijn geboren op boerderij Groot Humalda. Het vliegveld werd in 1938 aangelegd op 'zijn' land. Hun adres Keegsdijkje 5-7 is nu het adres van de luchtmachtbasis. Mijn tante Dirkje, oudste zus van mijn moeder, woonde precies tegenover de ingang van het vliegveld, aan de Troelstraweg, de oude uitvalsweg vanuit Leeuwarden naar het Noorden, naar Jelsum, Stiens en verder.
Op de filmbeelden is te zien, hoe de stoet vanaf het Keegsdijkje de Troelstraweg opdraait in de richting van Jelsum. Daar stond ik met mijn moeder en anderen te zwaaien naar de Sjah. Ik heb geprobeerd te achterhalen of ik mensen herken. Staat daar beppe Afke? Ze lijkt er erg op, haar gezicht, het haar. Maar beppe was toen 65 jaar, deze vrouw lijkt ouder, grijzer. Dáár moeten wij hebben gestaan. Maar ik herken niemand en zoals gezegd, ik herinner het mij ook niet.
De andere dagen van het staatsbezoek bezocht de Sjah de kruiser Hr. Ms. De Ruyter in Amsterdam, Fokker en Shell. Op de laatste dag, 22 mei, woonde hij op de Verolme-werf in Rozenburg de tewaterlating bij van de supertanker Mohammed Reza Shah, die door prinses Margriet werd gedoopt. Het schip is in 1977 verkocht aan Taiwan en gesloopt. Twee jaar vóór de revolutie ging deze Shah dus al tenonder.
Jan en Rigtje Wassenaar (*) reisden de hele wereld rond om het Friese rundvee te promoten, hun fokvee was de absolute wereldtop. Kinderen hadden ze niet. Als ze weg waren, pasten boer en boerin Piet en Tine Sinnema op het grote huis. Zij woonden op het terrein, deden veelal het dagelijks werk en toen Rigtje Wassenaar in 1969 overleed, ging de boerderij over op Piet Sinnema, die het bedrijf - later met zijn zoon Sjirk - voortzette. Het adres van de boerderij is Langhüsterdyk 1, Jelsum. In de jaren '90 verkochten de Sinnema's de boerderij aan de Leeuwarder vastgoedmagnaat Jan Riedstra, die er woonde tot zijn plotselinge overlijden in 2009.
De huidige eigenaar is Thomas Leo Olivier Terpstra, geboren in Leeuwarden, woonachtig in Amsterdam. Hij heeft een vastgoedbedrijf en kocht de boerderij in 2016. Hij wil er wooneenheden bouwen, maar hier zit de ligging aan de drempel van de start- en landingsbaan hem flink in de weg. Het is niet fijn wonen als luide F35-ers door je porceleinkast denderen.
In de zomer van 1969 heb ik hier samen met mijn klasgenoot en vliegtuigspotter Ger Geertsma - met wie ik een week op Tienertoer ging - aan de voet van de landingsbaan in het gras gelegen en kregen wij met lichte vleugelbewegingen heen en weer de persoonlijke groeten van een landende Starfighter. In mijn vakantiealbum komt die Starfighter nog voorbij.
Of het de vliegtuigen zijn of de centen, maar het lukt de huidige eigenaar niet om de beroemde boerderij op te knappen. Gebouwen en tuin zijn in ernstig verval geraakt. Monumentenzorg, politiek en omwonenden spreken er schande van. De boerderij is inmiddels een rijksmonument en de gemeente Leeuwarden zet de eigenaar flink onder druk met meerdere 'lasten onder dwangsom' om er werk van te maken.
Hoe gaat het verder?
Hoe gaat het verder met de nazaten van de Jelsumer fokstier Gerard Wouter, de zoon van de Sjah, het Iraanse volk en de beroemde boerderij Vijverzathe van de Wassenaars? Ik heb als kind de Sjah gezien, maar kan het me niet herinneren en ik weet ook niet hoe dit verhaal gaat aflopen.
______________________________
Bronnen:
Foto 1: Rigtje Wassenaar toont het vorstelijke gezelschap de fokstier.
© DVN, een project van Huygens ING en OGC (UU). Bron: Kees Kuiken, Boelstra, Rigtje, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland.
Foto 2: Boerderij Vijverzathe. © Bron: J.P. de Koning via Wikimedia Commons.
Foto 3: (onder) Vakantiealbum Ytzen Lont (1969, 13 jaar). Copyrightsvrij.
Film Vorstelijk bezoek aan Friesland 1959, waarvan 09-01-26 fragmenten te zien waren op televisie.
Rond 5'37" vertrek van de stoet vanaf het vliegveld en rond 6' de hoek Keegsdijkje-Troelstraweg, waar ik heb staan te zwaaien.
In het televisieprogramma worden Piet en Tine Sinnema geïnterviewd.
Zoek Nederland op film 9-1-2026 via TV-Blik (nog niet beschikbaar).
Boek Strie moeat bolsterje, Werken op fokbedrijf Vijver Zathe in Jelsum bij Jan en Rigtje Wassenaar-Boelstra in de jaren 1950-1969, door G. Fokkema-de Beer, uitg. Hoekstra, St. Annaparochie, 2015, 160 pagina's.
Zie inhoudsopgave. Zie bibliotheek Tresoar.
- Wikipedia: Rigtje Boelstra
- Huygens KNAW vrouwenlexicon: Boelstra, Rigtje (1893-1969)
- Monumenten.nl Beschrijving rijksmonument Vijverzathe Jelsum
Nieuws rond het verval van de boerderij:
- Gemeente Leeuwarden 30-01-25 Reactie op brandbrief Boerderijenstichting
- Leeuwarder Courant 08-05-25 Eigenaar vervallen Vijverzathe en gemenete Leeuwarden in patstelling
- Leeuwarder Courant 13-05-25 Eigenaar Vijverzathe laat bezwaren tegen gemeente Leeuwarden vallen
(*) PS. Rigtje Wasenaar-Boelens kwam uit Stiens (waar mijn oudste zus geboren is), de familie van haar man, de familie Wassenaar, kwam uit Het Bildt (waar mijn vader geboren is). Mijn vaders grootmoeder van vaderszijde was Adriaantje (Jaantsje) Wassenaar. Mogelijk is hier ergens een familierelatie, maar ik weet niet langs welke lijn.
donderdag 8 januari 2026
Houdt het dak?
Her en der zijn daken bezweken onder het gewicht van de sneeuw. Dit herinnert mij aan een spannende anecdote, die mijn vader indertijd berucht heeft gemaakt in Barneveld en omstreken. Van 1960 tot 1963 was mijn vader gemeente-opzichter bij de gemeente Barneveld.
De opzichter komt langs bij de bouw om te controleren of de bouw aan de constructieve en vergunningseisen voldoet.
De opzichter komt langs bij de bouw om te controleren of de bouw aan de constructieve en vergunningseisen voldoet.
In jeugddorp De Glind in de gemeente Barneveld, ook bekend als de Rudolphstichting, werd een gymzaal gebouwd met een plat dak. Het dak van een gebouw moet een voorgeschreven gewicht kunnen dragen. Hoe controleer je dat? Gewoonlijk door bouwstempels (uitschuifbare metalen stutten) onder het plafond te plaatsen en in te stellen op de voorgeschreven afstand die het dak mag (en moet kunnen) doorzakken, de tolerantie, en vervolgens een testbelasting op het dak aan te brengen. Vaak gebeurde dit door het plaatsen van cementzakken op het dak. Ruim voorradig op de bouw, het gewicht van elke zak precies gelijk en bekend, relatief eenvoudig te plaatsen en weer te verwijderen. Plaats het voorgeschreven gewicht op het dak en controleer of de top van de stempels (net) niet door de onderkant van het dak geraakt wordt.
Toch is dat sjouwen met cementzakken het dak op en af natuurlijk nog best een hele klus. Mijn vader zag dat het net lunchpauze was en het personeel van het naastgelegen kantoor wel zin had om een frisse neus te halen. Inventief en onconventioneel als mijn vader was, stelde hij voor dat het personeel het dak op zou gaan. Gemiddeld en totaal gewicht is niet moeilijk in te schatten en de klus zou in amper tien minuten zijn geklaard. Zo gezegd en gedaan. Even later was het dak getest en goed bevonden.
Of de uitleg helder genoeg was geweest, valt te bezien, maar in elk geval was het begrip van stempels en tolerantie niet helemaal bij iedereen goed doorgekomen. Jaren later ging het verhaal nog rond van Lont die het kantoorpersoneel het dak had opgejaagd. Zak je er door, dan wordt het afgekeurd, zit je na de lunch toch weer levend aan je bureau, dan heeft het dak de test doorstaan. Het personeel van de Rudolphstichting heeft de inspectie van het dak van de gymzaal met het eigen leven betaald. Gespaard en bewaard, zoals mijn vader dagelijks bij het eten uitsprak in zijn dankgebed.
>>> Also in English
Will the roof hold?
Here and there, roofs have collapsed under the weight of the snow. This reminds me of a thrilling anecdote, which my father once made notorious in Barneveld and the surrounding area. From 1960 to 1963, my father was a municipal inspector for the municipality of Barneveld.
The inspector visits the construction site to check whether it meets the structural and permit requirements.
In the youth village De Glind in the municipality of Barneveld, also known as the foundation Rudolphstichting, a gymnasium hall with a flat roof was built. The roof of a building must be able to support a prescribed weight. How do you check this? Usually by placing building props (extendable metal supports) under the ceiling and adjusting them to the prescribed distance the roof may (and must be able to) sag, the tolerance, and then applying a test load to the roof. This was often done by placing cement bags on the roof. There's plenty of stock on the construction site, the weight of each bag is precisely equal and known, relatively easy to install and remove. Place the prescribed weight on the roof and check that the top of the props (just) doesn't touch the underside of the roof.
Still, lugging cement bags up and down the roof is quite a chore. My father saw that it was just lunchtime and the staff from the adjacent office wanted to get some fresh air. Inventive and unconventional as he was, he suggested that the staff go up onto the roof. Average and total weight aren't difficult to estimate, and the job would be done in barely ten minutes. No sooner said than done. A little later, the roof was tested and approved.
Whether the explanation had been clear enough remains to be seen, but in any case, the concept of props and tolerances hadn't fully sunk in. Years later, the story still circulated about Lont who had chased the office staff onto the roof. If you fall through the roof, it's condemned. If you're still alive and well at your desk after lunch, the roof has passed the test. The staff of the Rudolph Foundation paid for the gymnasium roof inspection with their own lives. "Gespaard en bewaard", spared and saved, as my father used to rhyme every day during his prayer of thanksgiving at dinner.
The inspector visits the construction site to check whether it meets the structural and permit requirements.
In the youth village De Glind in the municipality of Barneveld, also known as the foundation Rudolphstichting, a gymnasium hall with a flat roof was built. The roof of a building must be able to support a prescribed weight. How do you check this? Usually by placing building props (extendable metal supports) under the ceiling and adjusting them to the prescribed distance the roof may (and must be able to) sag, the tolerance, and then applying a test load to the roof. This was often done by placing cement bags on the roof. There's plenty of stock on the construction site, the weight of each bag is precisely equal and known, relatively easy to install and remove. Place the prescribed weight on the roof and check that the top of the props (just) doesn't touch the underside of the roof.
Still, lugging cement bags up and down the roof is quite a chore. My father saw that it was just lunchtime and the staff from the adjacent office wanted to get some fresh air. Inventive and unconventional as he was, he suggested that the staff go up onto the roof. Average and total weight aren't difficult to estimate, and the job would be done in barely ten minutes. No sooner said than done. A little later, the roof was tested and approved.
Whether the explanation had been clear enough remains to be seen, but in any case, the concept of props and tolerances hadn't fully sunk in. Years later, the story still circulated about Lont who had chased the office staff onto the roof. If you fall through the roof, it's condemned. If you're still alive and well at your desk after lunch, the roof has passed the test. The staff of the Rudolph Foundation paid for the gymnasium roof inspection with their own lives. "Gespaard en bewaard", spared and saved, as my father used to rhyme every day during his prayer of thanksgiving at dinner.
>>> Translated from Dutch
Wero für alle
Seit Jahrzehnten habe ich ein (völlig kostenloses) Bankkonto bei der DKB in Berlin und ich bin im Großen und Ganzen sehr zufrieden. Was ich allerdings vermisse, ist „iDeal“. Das ist ein tolles System (mit dem man direkt vom Bankkonto aus in einem Webshop bezahlen kann, ohne Bank- oder Kreditkartendaten preiszugeben), aber es ist nur in den Niederlanden verfügbar. Andere Länder haben wiederum andere Systeme.
Für Zahlungen in Webshops gibt es genügend Alternativen, aber manchmal verlangt ein Unternehmen – zum Beispiel OV-Fiets – eine Verifizierung und Kontrolle des Bankkontos über iDeal. Dann geht es für mich nicht weiter. Auch „Tikkie“ (Zahlungen zwischen Freunden) funktioniert nur mit iDeal.
Für Zahlungen in Webshops gibt es genügend Alternativen, aber manchmal verlangt ein Unternehmen – zum Beispiel OV-Fiets – eine Verifizierung und Kontrolle des Bankkontos über iDeal. Dann geht es für mich nicht weiter. Auch „Tikkie“ (Zahlungen zwischen Freunden) funktioniert nur mit iDeal.
Glücklicherweise wird iDeal – unter dem Namen Wero – im Laufe dieses Jahres auf viele weitere Banken in Europa ausgeweitet. Darüber freue ich mich sehr. Ich habe meine Bank gefragt, wann sie sich anschließen werden, aber leider möchte die DKB erst noch eine Weile, wie wir hier sagen, „die Katze aus dem Baum gucken". Abwarten ob es auch wirklich gefragt ist. Für jetzt hat die Bank andere Prioritäten. Die litauische Bank Revolut bietet iDeal schon seit Jahren an. Also, es kánn auch für die Das Kann Bank.
DKB-ler aller Länder, vereinigt euch! Fordert Wero. Es ist ideal. ;)
_____________________________________________
DKB: "Vielen Dank für Ihre Anfrage und Ihr Interesse an der Nutzung von Wero. Derzeit ist die Einführung dieser Funktion leider nicht vorgesehen. Die Entscheidung, Wero momentan nicht anzubieten, basiert auf internen Prioritäten und Ressourcen, die wir aktuell für andere Projekte einsetzen."
____________________________________________
>>> Mehr über (den Übergang zu) Wero, siehe Aisite
Abonneren op:
Reacties (Atom)