Aangifte tegen gemeente Houten

Vakbond FNV heeft bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) aangifte gedaan tegen de gemeenten Houten, Nieuwegein, IJsselstein, Lopik - deze vier gemeenten werken samen in de sociale dienst Werk en Inkomen Lekstroom (WIL) - en de gemeente Veenendaal. Dit meldt het AD zaterdag 21 januari. Deze gemeenten maakten volgens het bericht tot juni vorig jaar gebruik van een zogeheten 'fraudescorekaart' bij de aanvraag van uitkeringen. Het algoritme daarvan zou discriminatie in de hand werken door groepen mensen als risicogroep te bestempelen op basis van automatisch profileren. 

Na onderzoek door een journalistencollectief van Lighthouse Reports, de NRC en Argos (Vpro, Human) lieten de gemeente Houten, IJsselstein, Lopik en Nieuwegein al weten te stoppen met het gebruik van dit systeemn. FNV-voorzittter Kitty de Jong verwacht dat de Autoriteit Persoonsgegevens de vijf gemeenten een boete zal opleggen. De AP heeft al aangekondigd strenger op het gebruik van algoritmes toe te zien. 

Zie ook: go.stylo.nl/algo

Het gebruik van algoritmes door de sociale dienst Werk en Inkomen Lekstroom (WIL) volg ik sinds de zomer van 2018, toen ik er door raadsvragen van de VVD in de gemeenteraad van Amsterdam bij toeval achter kwam dat WIL gebruik maakte van algoritmes om het frauderisico van uitkeringsgerechtigden te berekenen. WIL liep hierin landelijk voorop, nadat het commerciële bureau Totta een ambtenaar van de gemeente Houten en de gemeentelijke sociale dienst WIL benaderd had om dit systeem te ontwikkelen. De projectleider van WIL verscheen samen met Totta op beurzen en conferenties om dit systeem aan de man te brengen. Het hele bestand uitkeringstrekkers werd periodiek gedumpt in een computerprogramma van het Amsterdamse marketingbureau Totta, dat met behulp van zelflerende algoritmes een fraudescore berekende. Ik heb indertijd ook mijn eigen fraudescore opgevraagd (lees mijn blog Innocent bijstander). Het programma Nieuwsuur wilde mij over mijn onderzoek en ervaringen interviewen, maar voor het zover was, ging WIL overstag. In 2019 heeft de NOS met een beroep op de Wet Openbaarheid Bestuur gegevens over het Totta-systeem opgevraagd bij WIL en hierover bericht in het Journaal. Nadat de rechter het frauderisicosysteem SyRi van de rijksoverheid verbood, bleef WIL nog een tijdje doorgaan met Totta, maar toen duidelijk werd dat ook dit systeem risicovol was, weinig opleverde en de methode eigenlijk illegaal was, is WIL er in 2020 mee gestopt. De verantwoordelijk wethouder van de gemeente Houten verklaarde toen in de gemeenteraad, gebaseerd op de informatie van de sociale dienst, dat WIL daarna geen gebruik meer maakte van algoritmes bij het bepalen van frauderisico. Maar door het onderzoek van Lighthouse, Argos en NRC bleek dat WIL toch nog gebruik maakte van algoritmes, namelijk in het systeem DPS Matrix, een stand alone systeem dat is afgeleid van de eerdere 'fraudescorekaart', waarvan de VNG had aangegeven dat gemeenten daarmee moesten stoppen, omdat het in strijd was met de AVG en de rechtsgrond onbrak. 

WIL gebruikte de DPS Matrix om op basis van risicofactoren te bepalen of bijstandsaanvragers de korte of de gebruikelijke lange route - met meer in te leveren documenten - moesten volgen en besefte niet dat de DPS Matrix ook gebruik maakte van algoritmes. Kennis van het systeem ontbrak binnen de organisatie. 

Welwillende onwetendheid van WIL

Of de aangifte tegen de WIL-gemeenten veel kans maakt, weet ik niet. WIL heeft bij de van de 'fraudescorekaart' afgeleide DPS Matrix in onwetendheid gehandeld en is onmiddelijk met dit systeem gestopt toen bleek dat het gebruik maakte van algoritmes, waarover negatief was geadviseerd en dat mogelijk zelfs illegaal was. Het handelen van WIL is denk ik wel verwijtbaar, men had beter moeten weten en men stond eerder zelfs landelijk aan de wieg van het gebruik van algoritmes bij uitkeringen. Maar die kennis is verdwenen. Ik weet niet of deze verwijtbare onwetendheid achteraf kan worden beboet.

Als discriminatie kan worden aangetoond, dan zou denk ik een aangifte daartegen meer kans maken, maar dan misschien niet bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) maar voor de rechter. De AP gaat over de verwerking van persoonsgegevens. Het zou wel interessant zijn als de AP een diepgaand en gedetailleerd onderzoek zou doen en daarmee beleidsintenties, uitwerking, concreet handelen en effecten, mogelijke benadeling van uitkeringsgerechtigden en discriminatie bloot zou kunnen leggen. Maar volgens mij zijn er tot nu toe geen aanwijzingen voor benadeling. Er werd weliswaar onderscheid gemaakt tussen de gebruikelijke lange en een verkorte route, op basis van frauderisico, maar uiteindelijk kregen de aanvragers wel op basis van een menselijke beslissing hun uitkering.

Politiek gezien is denk ik vooral het handelen in onwetendheid verwijtbaar. Daar stoot ik steeds weer op bij WIL. Ik schreef onlangs, in mijn blog van 30 december, in een andere kwestie ook al over deze welwillende onwetendheid. Het bestuur zou dus meer moeten investeren in kennis en dubbele checks.  

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Bronnen en meer lezen

AD 23-01-2023: Aangifte tegen vijf Utrechtse gemeente om gebruik omstreden algortime in de bijstand

Argos 21-01-2023: 'Toch geen fraudeur'
Je komt bij het loket om bijstand aan te vragen en nadat je de nodige vragen hebt beantwoord, zegt de gemeenteambtenaar: u ziet er best aardig uit, maar we verdenken u van fraude. Twee uur later staat de sociale recherche in je huis en trekt alle laden en kastjes open. 158 gemeenten maakten tot 2020 gebruik van ‘de fraudescorekaart’. Een kaart die punten geeft op basis van een aantal kenmerken. Ben je kapper, alleenstaande moeder, woon je in een huurwoning, of heb je schulden: grote kans dat de kaart je als fraudeur bestempelt. Tot vorige jaar maakten nog zeker vijf gemeenten gebruik van deze kaart. We maakten daar eerder dit jaar een uitzending over. Naar aanleiding van die uitzending richtte de vakbond FNV een meldpunt op. Wij spraken met twee mensen die zich bij de FNV meldden. Wat gebeurde er toen zij bijstand aanvroegen en onterecht werden aangemerkt als fraudeur?

NOS 29-02-2019: Overheid gebruikt op grote schaal voorspellende algoritmes, 'risico op discriminatie'

NOS 16-01-2023: Extra toezicht moet einde maken aan 'levensgevaarlijke algoritmes'

Autoriteit Persoonsgegevens:
- AI & algoritmes
- Toezicht op AI & Algoritmes [datum onbekend, PDF 11p]
- Focus AP 2020-2023 [datum onbekend PDF 35p]
- Algoritmetoezicht 

Styloblog 01-01-2021: Innocent bijstander
De kans dat ik fraude pleeg op een schaal van 0 tot 1 is 0,236602119. Dat heeft een commercieel marketingbureau in Amsterdam voor mijn gemeente uitgerekend. Dit moet ik uitleggen. 

Styloblog 25-06-2022: Argeloze sociale dienst schrikt van Argos

Styloblog 30-12-2022: Dure Gemeentepolis met nul euro steun
Niemand bij WIL kon het mij uitleggen, dus ik ben dus bang dat de belofte van de Gemeentepolis valt onder het schriftwoord "vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen".

Dure Gemeentepolis met nul euro steun

Tot december 2021 zat ik een tijd in de bijstand, in de vorm van een aanvullende lening die ik later terug moet betalen. Inwoners van de gemeente Houten met een laag inkomen, kunnen een Gemeentepolis afsluiten. Dit is een collectieve verzekering via de uitvoeringsorganisatie Werk en Inkomen Lekstroom (WIL), de gemeenschappelijke sociale dienst van Houten, Nieuwegein, Lopik en IJsselstein. Het is een verzekering met alle toeters en bellen, dus inclusief verplichte tandartsverzekering en een aanvullende verzekering met ruime dekking. Daardoor is deze zorgverzekering degelijk maar zeker niet goedkoop. De gemeente draagt € 20 per maand bij aan de premie. Mensen met een iets hoger inkomen, zoals ik nu met AOW en klein pensioen, kunnen ook de Gemeentepolis afsluiten, maar krijgen geen gemeentelijke bijdrage. Althans zo staat het duidelijk op de website van WIL, maar daarna begint de verwarring.

Aanmelding polis is aanvraag bijstand

Omdat ik er zeker van wilde zijn dat de huidige dekking - met name voor fysiotherapie - ongewijzigd doorloopt, had ik besloten de - wat duurdere - Gemeentepolis met een jaar te verlengen, al kwam ik niet meer in aanmerking voor de gemeentelijke bijdrage. Daarom was ik wel verbaasd toen ik een brief kreeg van de sociale dienst waarin staat: "Door u aan te melden, heeft u automatisch een aanvraag gedaan voor bijzondere bijstand als maandelijkse bijdrage van de gemeente aan uw zorgpremie". Terwijl op de website van de sociale dienst staat: "Houtenaren met een inkomen tussen de 120% en 150% van de bijstandsnorm kunnen meedoen aan de verzekering, maar ontvangen géén gemeentelijke bijdrage" [bron]. 

Bij de aanmelding had ik aangegeven in deze categorie te vallen en geen beroep te doen op bijzondere bijstand. Ik begreep wel dat de sociale dienst desondanks mijn financiële gegevens nodig had om mijn inkomenscategorie vast te stellen. Maar kennelijk had ik zonder mij ervan bewust te zijn toch een beroep gedaan op een mij onbekende financiële bijdrage van de gemeente. Daarom heb ik de klantenservice van WIL gebeld om uitleg.

Onwetend bijstand aangevraagd

De klantenservice liet mij in eerste instantie weten dat ik door mij aan te melden bij de collectieve verzekering inderdaad automatisch - zij het onwetend - een aanvraag had gedaan voor bijzondere bijstand. Ik vroeg waaruit deze bijzondere bijstand dan wel zou bestaan (welk bedrag en waarvoor), omdat deze nergens uit blijkt en de website van WIL zelf stelt dat ik géén gemeentelijk bijdrage kan ontvangen.

De collectiviteitskorting van € 4,44 geldt voor elke collectiviteit, niet alleen voor de luxe Gemeentepolis maar ook de goedkopere gelijkwaardige alternatieven in de markt. De frontoffice van WIL had geen idee waar de automatisch aangevraagde ondersteuning dan wel uit bestaat of waarvoor.

Bijzondere bijstand voor eigen risico? 

Na langdurige ruggenspraak van frontoffice met backoffice kreeg ik het antwoord dat door mij aan te melden voor de verzekering met €0,00 eigen risico ik automatisch bijzondere bijstand heb aangevraagd voor het herverzekeren van het verplicht eigen risico (in 2023 €28,90 per maand). Werk en Inkomen Lekstroom liet mij weten dat ik in aanmerking kom voor een bijzondere bijstand ter hoogte van het bedrag van het eigen risico ad € 385,00 of iets preciezer gezegd de herverzekering ervan, dat is €28.90 x 12 = €346,80. De gemeente zou dit bedrag voor haar rekening nemen. Dit was helemaal nieuw voor mij. De gemeente zegde mij dus officieel, na controle, een bedrag van €346,80 bijzondere bijstand toe. Ik wilde er toch nog even rustig over nadenken of ik inderdaad deze bijzondere bijstand wilde aanvragen.

Herverzekering eigen risico zelf betalen
Het vreemde is dat in tegenstelling tot wat Werk en Inkomen Lekstroom beweert, de herverzekering van het verplicht eigen risico (in elk geval in 2022: € 29,40 x 12 = € 352,80) gewoon door de verzekerde en niet door de gemeente wordt betaald en dat uit niets blijkt dat dit in 2023 anders is. De herverzekering in 2023 ad €28,90 per maand staat op de polis gewoon inbegrepen bij het door mij als verzekerde te betalen bedrag. Nergens blijkt dat ik deze premie vergoed zou kunnen krijgen door WIL.

Publieke informatie correct, individuele informatie onjuist

Daarom ga ik er voorlopig toch maar van uit dat de publieke informatie op de websites van WIL, VGZ en Gezondverzekerd.nl correct is, maar dan is de individueel aan mij verstrekte informatie onjuist en misleidend, want het kan niet beide waar zijn. Het enige wat ik mij nog kan bedenken is een bijdrage in het verschil tussen eigen risico van €385 en herverzekering €346,80, dus € 38,20 = €3,18 per maand. Maar ik ga er vanuit dat dit gedekt wordt door de VGZ uit het genoten voordeel of anders had WIL dit ook kunnen aangeven. Maar niemand bij WIL kon het mij uitleggen, dus ik ben dus bang dat de belofte van de Gemeentepolis valt onder het schriftwoord "vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen".

Andere verzekeringen goedkoper dan Gemeentepolis

Na de verwarrende en tegenstrijdige informatie van WIL heb ik nu toch maar besloten om geen gebruik meer te maken van de Gemeentepolis en bij dezelfde verzekeraar een goedkopere zorgverzekering af te sluiten. Deze nieuwe verzekering is ook inclusief het eigen risico van €385 en tandartsverzekering nog altijd goedkoper dan de Gemeentepolis en biedt een uitgebreidere dekking, met name de voor mij belangrijke fysiotherapie. Ter vergelijking: de Gemeentepolis kost mij €223,60 per maand. De VGZ Werkt Beter polis kost mij €182,60 en inclusief eigen risico €214,86, dus €8,92 goedkoper, een besparing van €107,04 per jaar, wat ik in deze dure tijden toch best goed kan gebruiken. Bovendien heb ik afgelopen jaar maar de helft van het eigen risico opgebruikt, dus daar had ik ook nog eens flink op kunnen besparen, al hoeft dat wat mij betreft niet per se.

Dreiging: als je niet meedoet, krijg je niks meer
De reden dat ik een paar jaar geleden naar de Gemeentepolis ben overgestapt, is de dreiging door de gemeente dat als je geen Gemeentepolis afsluit, je als bijstandsgerechtigde niet meer in aanmerking komt voor bijzondere bijstand 'als er echt iets gebeurt'. Die dreiging heeft een grote impact op iemand die van een minimum leeft. De Gemeentepolis is luxer en soms duurder dan andere zorgverzekeringen in de markt, inclusief de verzekering die ik eerder had. Met inkomen op bijstandsniveau kon ik mij de Gemeentepolis in het begin echt niet veroorloven. Daarom heb ik in de bijstand een paar jaar gericht 'gespaard', dat wil zeggen bespaard op mijn uitgaven, om mij daarna - vanaf 2020 - de luxe van de duurdere Gemeentepolis te kunnen veroorloven. Het prijsverschil van de luxe Gemeentepolis met de goedkopere verzekeringen in de markt zit vooral in de verplichte tandartsverzekering, terwijl mijn tandartsen mij altijd hebben aangeraden geen tandartsverzekering te nemen, mijn tandartskosten zijn zelden meer zijn dan €50. Als burger wil ik via de premie graag bijdragen aan de tandzorg van anderen, maar met een bijstandsinkomen is dat een zware en onnodige last. Maar ook inclusief een tandartsverzekering zijn er in de markt nog steeds goedkopere verzekeringen te vinden dan de Gemeentepolis.

Misleiding

Als WIL een commerciële organisatie zou zijn, zou ik eigenlijk aangifte willen doen wegens misleiding. De gemeente lokt immers mensen naar een duurdere verzekering met de toezegging dat je dan geld van de gemeente krijgt, maar dat blijkt een bedrag van nul euro, onder de dreiging dat je niets meer krijgt als je later echt in nood raakt. Voor een overheidsorganisatie is dit denk ik meer een zaak voor bestuur en politiek.

Hoe voorkomt u dat u per ongeluk fraudeert en andere tips

Nu ik dankzij Drees de bijstand verlaten heb, kan ik de helft van mijn prikbord in de gang leeghalen. Daar hingen jarenlang zes pagina's met spelregels, tips en waarschuwingen waar ik als on/schuldig bijstander op moest letten. Voordat ze bij het oud papier belanden, heb ik ze gescand voor mijn digitale archief in niet al te dierbare herinnering.

 
Op het blad met 'de spelregels bij een uitkering' rechts een volle kolom plichten en links daarvan een klein blokje rechten, waar de sociale dienst zich helaas niet altijd aan hield.

 
Op het blad 'Zo voorkomt u dat u onbedoeld fraudeert' een aantal tips om te vermijden dat je op een dag wakker wordt als crimineel en het geen droom blijkt te zijn.

 
Het eerste blokje 'Uw huisgenoot start met studeren' is meteen al het punt waarop ik een rechtszaak tegen de sociale dienst heb gewonnen. Ik kwam er bij toeval achter dat mijn kamerhuurder naast zijn werk een MBO-opleiding volgde. Zijn wel of niet studeren had directe gevolgen voor mijn uitkering. De rechter was het met mij eens dat ik dat niet kon of hoefde te weten en dat de kamerverhuur valt onder de in de wet genoemde uitzonderingen.

Free at last

See English translation

Vanaf vandaag kan er geen gemeenteambtenaar meer naast m'n bed komen te staan (ik heb dit voor de zekerheid nog eens extra nagevraagd) om te controleren hoe ik mijn slaapkamer heb ingericht, hoef ik de indeling van m'n koelkast aan niemand meer uit te leggen (behalve soms aan mijn huisgenoot), hoef ik het niet een maand van tevoren aan te vragen als ik een stap over de grens wil zetten, hoef ik niet meer elke cent te verantwoorden en jaarlijks meer dan honderd pagina's aan bankafschriften en boekhouding in te leveren, die dan dus ook niet meer kwijt kunnen raken binnen de ambtelijke organisatie, hoef ik ook niet meer aan een ambtenaar uit te leggen wat een balans is, hoef ik niet meer elke maand schriftelijk de vraag te beantwoorden of ik ergens anders dan thuis geslapen heb en waar dan wel, hoeft mijn broer niet meer achteraf een verklaring te tekenen omdat hij me ooit een nieuw regenjack op mijn verjaardag heeft gegeven en mag ik zonder toestemming van de gemeente vrijwilligerswerk doen en werk aannemen zoveel als ik wil en kan hebben (ja, ik mag voortaan zonder toestemming van de overheid werken). Free at last.

Vandaag laat ik zeven jaar aanvullende leenbijstand achter mij en ben ik vier maanden na mijn 66ste verjaardag officieel benoemd tot Staatserkende Oude Man (SOM) met toekenning van de bijbehorende levenslange maandelijkse SOM geld, die ik helemaal zelf mag houden en waarover ik aan geen gemeenteambtenaar verantwoording hoef af te leggen. De afgelopen zeven jaar ben ik met een beetje werk, een beetje sukkelen en een beetje lenen en een hoop regels, een moeizame ambtelijke leercurve en een spannende maar gewonnen rechtszaak om de overheid bij de wet te houden, overigens prima doorgekomen. Sukkelen blijf ik, maar wat ik ben ik blij: free at last.

Terwijl ik dit zo zit te schrijven, wordt er precies om middernacht op de hoek van mijn straat keihard knallend siervuurwerk afgestoken. Mijn burgerhart maant mij de politie te verwittigen, maar dan bedenk ik mij dat dit misschien wel een door de gemeente als verrassing georganiseerde vuurwerkshow is waarmee afscheid wordt genomen van weer een burger minder in de bijstand. Dank u wel gemeente, dank u wel Werk en Inkomen Lekstroom (WIL), dank u wel medeburgers. Free at last.

Free at last (English translation)

Translation of Dutch blog Free at last

As of today, no municipal official or civil servant can come and stand next to my bed again (I asked this one more time just to be sure) to check how I have furnished my bedroom, I no longer have to explain anyone the layout of my refrigerator (except sometimes to my roommate), I don't have to request a month in advance if I want to take a step outside the Dutch border, I no longer have to justify every cent and submit more than a hundred pages of bank statements and bookkeeping every year, which therefore also can no longer be lost within the government organization, I no longer have to explain to a civil servant what a balance sheet is, I no longer have to answer the question in writing every month whether I have slept somewhere other than at home and if so where I did, my brother no longer has to sign a statement afterwards to explain that he once gave me a new rain jacket on my birthday and I am allowed to do volunteer work without permission from the municipality and take on as much work as I want and can handle (yes, from now on I can work without permission from the government). Free at last.

Today I leave seven years of welfare (as an additional loan) behind me, and four months after my 66th birthday I have been officially appointed as a State-recognized Old Man (SOM) with the associated lifelong monthly sum of money, which I can keep fully for myself and for which I am not accountable to any municipal official. Over the past seven years, with a bit of work, quite a bit of hassle and a bit of borrowing, and a lot of rules, a slow civil servant's learning curve and a tense but finally won lawsuit to keep the government by the law, I got through just fine. I'll continue to hassle, but I am happy: free at last.

As I am writing this, at exactly midnight on the corner of my street there is a very loud banging ornamental fireworks. My law abiding citizen's heart admonishes me to inform the police, but then I realize that this may well be a surprise fireworks show organized by the municipality to say goodbye to another citizen less on welfare. Thank you municipality, thank you social service Werk en Inkomen Lekstroom (WIL), thank you fellow citizens. Free at last.

Eindoordeel in boodschappenaffaire

De gemeente Wijdemeren heeft terecht bijstand van een inwoonster teruggevorderd, omdat zij lange tijd boodschappen van haar moeder kreeg en dit niet had gemeld. De ontvangen boodschappen leverden de inwoonster een structurele en behoorlijke besparing in de kosten van levensonderhoud op. Het bedrag van de terugvordering wordt wel verlaagd van ruim € 7.000,- naar ruim € 2.800,-. Dit heeft de Centrale Raad van Beroep vandaag geoordeeld.

Terugvorderen verplicht

Wie niet zelf kan voorzien in de algemeen noodzakelijke kosten van het bestaan, zoals de kosten van een woning, voedsel en kleding, kan aanspraak maken op bijstand. Als je met inkomen of vermogen, of op een andere manier zelf voor een deel die kosten kunt betalen, heb je recht op minder bijstand. Een bijstandsgerechtigde moet alles wat van belang is voor het recht op bijstand en de hoogte van de uitkering aan de gemeente melden. Dit wordt de inlichtingenverplichting genoemd. 

Dat de inwoonster structureel boodschappen van haar moeder ontving en daarmee bespaarde op de kosten van levensonderhoud was van belang voor het recht op bijstand. Zij had dit dus moeten melden, maar heeft dit niet gedaan. Toen de gemeente daar achter kwam, moest de gemeente de bijstand met terugwerkende kracht herzien. Zij hield daarbij rekening met de lagere kosten van levensonderhoud en vorderde de te veel betaalde bijstand terug. Een gemeente is dat bij schending van de inlichtingenverplichting op grond van de Participatiewet verplicht te doen.

Als een gemeente door schending van de inlichtingenverplichting niet precies kan vaststellen hoeveel op de kosten is bespaard, moet zij een schatting maken. De Nibudnormen geven een algemeen geaccepteerd richtsnoer om te bepalen hoeveel een huishouden nodig heeft om in bepaalde kosten te voorzien. Daarom mocht de gemeente deze norm gebruiken om te schatten wat de besparing van de inwoonster is geweest en hoeveel minder bijstand zij nodig heeft gehad. De inwoonster heeft niet aannemelijk gemaakt dat deze schatting onjuist zou zijn. Zij heeft geen duidelijkheid gegeven over wat zij precies van haar moeder gekregen heeft. 

Boodschappen zijn geen giften

Gemeenten mogen volgens de Participatiewet beleid voeren welke giften en tot welk bedrag deze giften vrij gelaten worden en niet op de bijstand in mindering worden gebracht. In het systeem van de Participatiewet zijn ontvangen boodschappen van een derde echter geen giften. Dat de Staatssecretaris van Sociale zaken en Werkgelegenheid in een brief aan de Tweede Kamer ontvangen boodschappen mogelijk als gift heeft aangemerkt, maakt dat niet anders. Daarvoor is een wetswijziging nodig. De gemeente hoefde de boodschappen dus niet als giften buiten beschouwing te laten. De gemeente hoefde bij het bepalen van de besparing door de boodschappen ook geen rekening te houden met het giftenbeleid van de gemeente. Volgens dat beleid kunnen incidentele en vrij beschikbare giften worden vrijgelaten. De boodschappen die de inwoonster van haar moeder kreeg voldeden niet aan dat beleid: die boodschappen kreeg de inwoonster structureel en dus niet incidenteel en die kon zij ook niet als geld vrij besteden. 

Verschil met Voedselbank

De Voedselbank Gooi en Omstreken verstrekt op verzoek en na een intake voedselpakketten als noodhulp. Om voor een voedselpakket in aanmerking te komen, wordt een financiële beoordeling gemaakt. Het gaat in eerste instantie vaak om een periode van drie maanden en gebruikers van de Voedselbank kunnen begeleid worden om de zelfredzaamheid te vergroten. De bedoeling is dat het een tijdelijke ondersteuning is. In deze zaak was de verstrekking van boodschappen door de moeder, anders dan de voedselpakketten van de Voedselbank, geheel vrijblijvend en op geen enkele wijze gebonden aan een voorafgaande aanvraag, voorwaarden, een financiële drempel of een tijdsbeperking. Daarom zijn dit geen gelijke gevallen en slaagt het beroep op het gelijkheidsbeginsel niet.

Eindoordeel

De Centrale Raad van Beroep concludeert dat de gemeente Wijdemeren terecht de bijstand heeft teruggevorderd ter hoogte van de Nibudnorm. Wel wordt het bedrag van de terugvordering verlaagd, omdat de gemeente zelf een gedeelte van de totale periode van drie jaar heeft laten vallen en omdat de gemeente over een ander gedeelte van die drie jaar onvoldoende bewijs heeft geleverd dat de inwoonster boodschappen ontving. Daarom heeft de Centrale Raad van Beroep de terugvordering vastgesteld op een bedrag van € 2.835,41. Verder moet de gemeente € 200,- aan immateriële schadevergoeding betalen vanwege een onrechtmatig huisbezoek. Het college moet ook de proceskosten van de inwoonster betalen.

De Centrale Raad van Beroep is de hoogste rechter op het gebied van het sociale bestuursrecht, het ambtenarenrecht en delen van het pensioenrecht. Het oordeel in deze zaak is een eindoordeel. Partijen kunnen tegen deze uitspraak dan ook geen hoger beroep instellen.

Zaaknummer 19/4858 PW, 21/925 PW, 21/1948 PW,  ECLI:NL:CRVB:2021:1918

Bron: Persbericht Rechtspraak.nl

Totta gestopt

De gemeente Nissewaard (Spijkenisse) stopt met het opsporen van verdachten van bijstandsfraude met het softwareprogramma Totta Data Lab. Dat meldt omroep Rijnmond op basis van een persbericht van de gemeente. Onderzoek van TNO heeft uitgewezen dat het systeem fouten maakt. Vakbond FNV was na klachten van leden van plan om naar de rechter te stappen. 

Werk en Inkomen Lekstroom (WIL), de sociale dienst waar de gemeente Houten in samenwerkt, werkte als eerste mee aan de ontwikkeling van dit programma, maar stopte ermee in 2019 wegens een tekort aan personeel. Tot die tijd werden de gegevens van alle bijstandsgerechtigden periodiek naar het marketingbureau Totta in Amsterdam gestuurd, dat met behulp van algoritmes per persoon het risico op fraude berekende. Mensen met de hoogste risicoscores konden op een gericht onderzoek rekenen. Voor Omroep Houten heb ik veel onderzoek gedaan naar het gebruik van dit systeem (go.stylo.nl/algo).

Onlangs liet het college van burgemeester en wethouders van Houten in antwoord op raadsvragen weten dat het dagelijks bestuur van WIL het besluit heeft genomen dat niet meer gewerkt wordt met algoritmes (antwoord op vraag 12). 

TNO heeft het systeem voor de gemeente Nissewaard onder de loep genomen. TNO laat weten dat het systeem op twee punten niet voldoet. Zo is moeilijk te controleren of Totta Data Lab inhoudelijke en procedurele eisen naleeft. Daarnaast bleek het programma met dezelfde input verschillende uitkomsten te geven. Het was dus niet betrouwbaar.

Doordat Nissewaard het gebruik van het programma nu staakt, is een gang naar de rechter niet meer nodig. De FNV had graag een principiële uitspraak van de rechter gehad. In februari 2020 verbood de rechter al het toepassen van SyRi, een vergelijkbaar systeem. FNV hoopte toen dat Nissewaard ook met Totta Data Lab zou stoppen. "Maar dat is niet gebeurd. Nu is er wel onderzoek gedaan door TNO, dat heeft ook 30 duizend euro gekost", vult Maureen van der Pligt van FNV aan in een reactie voor omroep Rijnmond. 

Volgens Nissewaard heeft het gebruik van het algoritme geen effect gehad op de uitkomst van de onderzoeken. "Het algoritme heeft altijd alleen het voorwerk gedaan. Er zijn geen uitkeringen beëindigd of aangepast alleen door het resultaat van het algoritme."

Nissewaard gaat na de zomer besluiten hoe de gemeente in de toekomst bijstandsfraude wil gaan opsporen.

Bronnen: 

- Persbericht gemeente Nissewaard 05-07-21 

- Omroep Rijnmond 06-07-21 

- TNO-rapport over Totta 22-06-21 (PDF 44p)

- Antwoorden op raadsvragen D66 gemeente Houten 01-07-21  

Onderzoek door Ytzen Lont (Stylo) voor Omroep Houten >>> go.stylo.nl/algo

Wat is (mis met) CompetenSys?

CompetenSys is een computerprogramma voor sociale diensten en sociale werkvoorziening, voor diagnose en matching van werkzoekenden en loonwaardebepaling. Voor de diagnose maakt CompetenSys onder andere gebruik van vragenlijsten die de werkzoekende zelf kan invullen ter voorbereiding van een gesprek met een consulent. Gezien de zeer persoonlijke vragen in de vragenlijst zijn er zorgen over de privacy. 

Voor Omroep Houten onderzoek ik het gebruik van CompetenSys bij Werk en Inkomen Lekstroom (WIL), de gemeenschappelijke sociale dienst van Houten, Nieuwegein, Lopik en IJsselstein. Zowel CompetenSys als WIL hebben al veel tijd gestoken in de beantwoording van vragen, maar toch staan er nog veel vragen open. Doordat veel ambtenaren nu thuis werken vanwege corona is de beantwoording bemoeilijkt en vertraagd. Daarom zet ik dit onderzoek voorlopig op een laag pitje en sla ik zoveel mogelijk van de verzamelde informatie op in een dossier op mijn website. Daar zijn dossiers over meer  onderwerpen te vinden (o.a. algoritmes, windmolens, landbouwgif), waar de redacteuren en anderen op elk moment vrijelijk uit kunnen putten. 

Wat was de aanleiding van mijn onderzoek? 

(1) Signaal van een cliëntenraad. Een cliëntenraad van een andere sociale dienst nam contact met mij op en uitte de volgende zorgen: "Is er een goede beveiliging? Wat ons betreft schort het daar nu nogal aan. Een cliënt die zich afvroeg hoe ze de vragen kon invullen, stuurde ons de mail die ze had ontvangen van CompetenSys met de link naar de in te vullen vragenlijst. Ik kon de link zonder extra code of DigiD openen en ik bleek dus in haar persoonlijke omgeving te zijn. De vragen die ik fictief invulde om de testvragen allemaal te kunnen inzien werden direct opgeslagen. De link bleek twee weken later nog steeds actief te zijn. Er werd onder andere gevraagd naar medische beperkingen, naar strafblad, naar hobby’s, hoe ze in hun vel zitten etc. Zeer vergaande vragen!"

(2) Eerdere cliëntervaring. Eerder publiceerde ik al een brief aan WIL van 31-10-2016: "Het thuis invullen van de vragen zou 45 minuten in beslag nemen, maar het kostte me vier uren en als ik het zou onderbreken, dan had ik een nieuwe link nodig, was mij gezegd. Mijn opleidingen kwamen niet voor in de keuzemogelijkheden en de opties die wel gegeven werden, kende ik niet. Het invullen duurde eindeloos. De vraag "bent u bereid om een aangeboden baan te aanvaarden" levert geen enkele praktische informatie op maar verkeerd invullen kan je je uitkering kosten, je bent immers verplicht elke baan te accepteren. De vragen werden steeds persoonlijker: er werd gevraagd naar schulden, medische gegevens en zelfs psychiatrische gegevens. Er werd geen enkel veiligheidsprotocol getoond, de URL was mij onbekend en de naam CompetenSys zegt mij niets. De relatie van CompetenSys met WIL werd niet aangegeven, welke medewerkers van CompetenSys, WIL of enige andere organisatie de (deels medische) informatie konden inzien werd niet vermeld. De consequenties van het niet (volledig) invullen werden niet aangegeven: overtreding van de informatieplicht - op straffe van inhouding van uitkering? Na verzending was het niet mogelijk om de eigen gegevens nog in te zien (of je zou WIL hier langs juridische weg om moeten vragen, het is namelijk wettelijk verplicht) en er werd niet aangegeven wat er met de informatie gebeurt. Gezien een recente hack kan WIL kennelijk ook geen garantie geven dat de ingevulde medische en psychiatrische gegevens niet op straat komen te liggen."

(3) Informatie van een auditor bij een gemeente. “Bij het opstellen van het informatiebeheerplan heb ik geconstateerd dat Competensys (zoals wij dat hebben draaien) niet voldoet aan de Archiefwet. Er zijn twee problemen: (1) Er kunnen geen bewaartermijnen worden toegekend. (2) De structuur van Competensys is 100 % cliëntgericht, niet procesgericht, waardoor het toekennen van bewaartermijnen op resultaat van het proces niet mogelijk is.”

Daarom heb ik vragen gesteld aan WIL en aan CompetenSys. Directeur Paul Ensink van CompetenSys reageerde direct met een uitgebreide mail en een al evenzeer lang telefoongesprek. Het antwoord van WIL liet, mede vanwege de coronacrisis, langer op zich wachten. 

Dossier CompetenSys: (1) Aanleiding en vragen; (2) Vraaggesprek met CompetenSys; (3) Schriftelijk antwoord van CompetenSys; (4) Schriftelijk antwoord van WIL; (5) Documenten van WIL; (6) Overige informatiebronnen. 

Directeur Paul Ensink van CompetenSys benadrukt dat er geen verplichting is om de vragenlijst in te vullen. Het is een leidraad voor een gesprek met de consulent. Het gaat juist om een gesprek zonder de druk van de informatieplicht van de uitkeringsgerechtigde. De lege vragenlijst en de ingevulde antwoorden worden opgeslagen op separate servers, die zijn ondergebracht bij Previder, een gecertificeerd hostingbedrijf dat voldoet aan alle veiligheidsnormen.

WIL kopieert voor een groot deel de antwoorden die ik al eerder van CompetenSys heb ontvangen. Daardoor is mij nog niet duidelijk of de cliënt ook wéét dat hij of zij niet verplicht is alle vragen te beantwoorden en dat de informatieplicht in dit geval bij wijze van uitzondering niet geldt. Dit terwijl uitkeringstrekkers voortdurend gewezen worden op de ernstige consequenties van het per ongeluk of expres niet voldoen aan de informatieplicht. In de beleidsnota van 2019 staat dat WIL signalen uit CompetenSys gebruikt voor effectieve controle, fraude-onderzoek en sanctioneren op maat.

Gevoelige gegevens gevraagd?

Het antwoord van WIL over gevoelige vragen is wat tegenstrijdig. Volgens mijn bronnen wordt er gevraagd naar medische beperkingen. Op mijn vraag: "Worden medische, psychiatrische, sociale en andere gevoelige gegevens gevraagd en vastgelegd?" antwoordt WIL: "Wij leggen gevoelige informatie alleen vast met als doel om clienten te helpen richting de arbeidsmarkt". Op de vraag wat er gebeurt als een cliënt weigert gevoelige vragen in te vullen (consequenties informatieplicht), dan is het antwoord: "Een cliënt hoeft deze niet in te vullen, omdat ze ook niet gevraagd worden."

Wordt er nou wel of niet gevraagd naar medische informatie? Dit zou volgens mij expliciet vastgesteld moeten worden, omdat medische gegevens bijzondere bescherming behoeven. Overigens mág een sociale dienst medische gegevens volgens een uitzonderingsbepaling in de de Uitvoeringswet AVG (art. 30) wel registreren als deze voor de re-integratie nodig zijn. Volgens mijn bron werd gevraagd "naar medische beperkingen, naar strafblad, naar hobby's, hoe ze in hun veld zitten etc." Dus kennelijk zijn er vragen naar medische beperkingen, die de cliënt thuis invult, dat wil zeggen: niet mondeling en zonder toelichting of steun van de consulent. 

Mijn vragen gaan dus vooral over de communicatie van WIL over deze vragenlijst met de cliënt. Is de situatie sinds 2016 verbeterd? 

Externe rapporten

Een rapport van de rekenkamercommissie van de gemeente Gooise Meren uit 2017 stelt dezelfde vraag: "Verder wordt nog aandacht gevraagd voor de medische gegevens die de gemeente opvraagt: het is bij cliënten onbekend hoe daarmee om wordt gegaan. Dan gaat het ook over gegevens die bij de re-integratie worden gebruikt, bijvoorbeeld uit Competensys.” 

Divosa (de vereniging van gemeentelijke directeuren en leidinggevenden in het sociale domein) heeft in 2017 een vergelijking gemaakt van verschillende 'diagnose-instrumenten', waaronder CompetenSys. Daarin is te lezen dat CompetenSys ook informatie geeft over "houding en gedrag" en over "frauderisico". De klant kan de rapportage zelf niet downloaden. 

Bijzonder kritisch over de wijze waarop CompetenSys door sommige gemeenten wordt gebruikt is de adviseur arbeidsrecht en sociale zekerheid Mr. Dolf Gregoire. In 2018 schrijft hij: “Van meerdere kanten is er gewezen op de technieken die gemeenten gebruiken om een aanvraag van een bijstandsuitkering te vertragen. (*) Zo is er dat vreemde onderscheid tussen een intake en een aanvraag. Pas als er sprake is van een aanvraag gaan de wettelijke beslistermijnen lopen en kun je als burger rechtsbescherming inroepen. De eerste vertragingstechniek is dus het intake-gesprek. Daar kan nu een tweede aan worden toegevoegd: de analyse van arbeidsmogelijkheden. Dit is een online in te vullen vragenlijst, verzonden door CompetenSys. De truc zit ‘m dus hierin dat de intake wordt opgeschoven tot nà het invullen van deze lijst. Pas nadat de vragenlijst is ingevuld kan een afspraak worden gemaakt voor een intake, en daarna pas een afspraak voor het indienen voor een aanvraag voor een uitkering. Hoeveel weken zijn we dan verder?” 

(*) Nationale Ombudsman: Twaalf gemeenten laten aanvragers bijstand ten onrechte lang wachten. 

Bovengenoemde rapporten zijn te vinden in deel (6) Overige informatiebronnen van het dossier. 

Verwerkingsregister verouderd

Nog even terug naar WIL. Het viel mij op dat CompetenSys niet in het openbare verwerkingsregister van WIL staat vermeld, terwijl Totta, het programma dat het frauderisico van uitkeringsgerechtigden berekent maar waarmee WIL in 2019 wegens personeelsgebrek is gestopt, er nog wel in staat. Hetzelfde geldt voor zorgverzekeraar Menzis, terwijl WIL nu werkt met VGZ. 

WIL laat weten dat CompetenSys niet in de openbare versie staat, maar wel in de interne versie. De AVG vereist niet dat het verplichte verwerkingsregister wordt gepubliceerd, het is een document dat op verzoek getoond moet worden aan de Autoriteit Persoonsgegevens. Voor de transparantie heeft WIL een deel openbaar gemaakt. Een deel blijft vertrouwelijk omdat het hackers op een idee zou kunnen brengen.

De woordvoerder van WIL geeft toe dat het verwerkingsregister sinds 2018 niet meer is bijgewerkt. De herziene versie is naar verwachting medio 2021 gereed. Daarmee neemt WIL een risico, want een verwerkingsregister moet op elk moment een actueel en compleet inzicht bieden in alle verwerkingen. De toezichthouder, de Autoriteit Persoonsgegevens, kan op elk moment inzage vragen in het register. 

Informatie van alle kanten welkom

Zoals gezegd staan er nog veel vragen open. Ik laat dit onderwerp nu even rusten, maar aanvullende informatie van alle kanten - van WIL, van experts, van cliënten en cliëntenraden - is van harte welkom. 

Dossier CompetenSys: (1) Aanleiding en vragen; (2) Vraaggesprek met CompetenSys; (3) Schriftelijk antwoord van CompetenSys; (4) Schriftelijk antwoord van WIL; (5) Documenten van WIL; (6) Overige informatiebronnen. 

Grimlach

Wethouder Kees van Dalen (CDA) was volgens de website van de gemeente Houten tot gisteren nog steeds voorzitter van de gemeenschappelijke sociale dienst Werk en Inkomen Lekstroom (WIL), hoewel hij het dagelijks bestuur al ruim twee jaar geleden heeft verlaten. Na de laatste raadsverkiezingen zat eerst wethouder Herman Geerdes en nu diens opvolger Sander Bos (beiden VVD) in het dagelijks bestuur van WIL, terwijl wethouder Ellie Eggengoor van Nieuwegein het voorzitterschap bekleedt. Nadat ik de gemeente Houten attendeerde op de achterhaalde informatie, is de website met gezwinde spoed aangepast. Ten tijde van zijn voorzitterschap kwam ik met de wethouder in conflict omdat hij een beleidsregel invoerde die niet in overeenstemming was met de wet. Na een moeizaam juridisch gevecht won ik deze zaak voor de rechter. Hoewel mijn attente mailtje aan de gemeente slechts was ingegeven door een belangenloos burgerhart en mijn immer streven naar correctheid, ontwaarde ik vanmorgen bij een blik op mijzelf in de spiegel toch een kleine satanische grimlach op mijn anders zo vriendelijke gezicht, daar ik de wethouder in elk geval virtueel - dus deugdelijk - alsnog zijn vermaledijde functie heb weten te ontnemen.

Rechtszaak over Totta

De FNV sleept de gemeente Nissewaard (Spijkenisse) voor de rechter omdat de gemeente het omstreden systeem van Totta Data Lab blijft gebruiken voor fraudeonderzoek onder bijstandsgerechtigden. De FNV noemt het gebruik van de algoritmes van dit systeem ondoorzichtig. Advocaten bereiden momenteel een dagvaarding voor. Dit meldt het AD (1). 

Op 1 januari schreef ik een blog (2) over een door mij opgevraagde fraudescore uit dit systeem, dat eerder ook door Werk en Inkomen Lekstroom (WIL) werd gebruikt. Het Platform Bescherming Burgerrechten, dat met succes een rechtszaak aanspande tegen de staat over het Systeem Risico Indicatie SyRI, reageerde op mijn blog als volgt: 

"Meer dan informatie over een fraudescore krijgt hij niet: de beslisbomen die tot deze score leidden zijn geheim. Inzage zou kunnen leiden tot "diepgaande en uitgebreide inzichten in de patronen waarop werd gezocht en daardoor een goede uitvoering van de Participatiewet ondermijnen". Dit druist regelrecht in tegen het SyRI-vonnis, dat bepaalde dat burgers zich inhoudelijk moeten kunnen verweren tegen de wijze waarop ze worden doorgelicht met hun data. Werk en Inkomen Lekstroom is al gestopt met Totta, maar gemeente Nissewaard gaat gewoon door met deze praktijken. Daarbij wordt ze niet teruggefloten door het Ministerie van Sociale Zaken, dat na het SyRI-vonnis aangaf zich neer te leggen bij de uitspraak en SyRI stopzette. Het ziet ernaar uit dat de rechter er opnieuw aan te pas moet komen om private SyRI's bij gemeenten ook stop te zetten."

Woensdag 27 januari appte Ronald Huissen van het Platform Bescherming Burgerrechten mij: "Beste Ytzen, ik had zojuist contact met de NOS, die aandacht wil besteden aan Totta en algoritmesystemen in gemeenten en mensen zoekt die daarmee te maken hebben. Ik vond je blog over je inzageverzoek erg goed, die heb ik doorgestuurd en ze zouden graag contact met je opnemen."

Van de NOS heb ik niks meer gehoord, maar vandaag zag ik een bericht (3) over dit onderwerp in de NOS app en het NOS Journaal. Volgens het onderzoek van de NOS maken zeker 25 gemeenten gebruik van voorspellende algoritmes om bijvoorbeeld bijstandsfraude op te sporen, te voorspellen waar mogelijk ondermijnende criminaliteit plaatsvindt en om burgers met schulden op tijd te kunnen helpen. Risicoprofilering ligt onder een vergrootglas, zegt de NOS. Bij de kinderopvangtoeslagaffaire bleek dubbele nationaliteit te worden meegewogen bij het opstellen van risicoprofielen. Vorig jaar veegde de rechter bovendien het profileringssysteem SyRI van tafel, onder meer omdat het onvoldoende transparant was en er daarmee risico ontstond op discriminatie. De NOS publiceerde (4) al eerder over het gebruik van voorspellende algoritmes door de overheid, waarbij de NOS gebruik maakte van een WOB-verzoek bij Werk en Inkomen Lekstroom, de sociale dienst waar ook Houten onder valt. 

Bronnen:
(1) AD 29-01-21 Nissewaard voor rechter om opsporing steunfraude, FNV hekelt methode (Premium)
(2) Styloblog 01-01-21 Innocent bijstander
(3) NOS 01-02-21 Fraude opsporen of gevaar van discriminatie? Gemeenten gebruiken 'slimme' algoritmes
(4) NOS 29-05-21 Overheid gebruikt op grote schaal voorspelende algoritmes, 'risico op discriminatie'

Zie mijn dossier go.stylo.nl/algo

TNO onderzoekt Totta

De gemeente Nissewaard heeft TNO gevraagd onderzoek te doen naar de risico's bij het gebruik van de algoritmes van het commerciële marketingbureau Totta Data Lab voor de opsporing van bijstandsfraude. Dit maakte de gemeente op 1 december bekend in een persbericht. Dit onderwerp volg ik al enkele jaren voor Omroep Houten. De gemeenschappelijk sociale dienst Werk en Inkomen Lekstroom (WIL), waar mijn thuisgemeente Houten bij is aangesloten, is in 2019 gestopt met het gebruik van deze software. Zie go.stylo.nl/algo en mijn recente blog Innocent bijstander van 1/1/21. 

Uit het persbericht werd mij niet direct duidelijk wat TNO nou precies gaat onderzoeken: alleen de techniek van de software of ook bijvoorbeeld de juridische risico's en privacykwesties. Deze vraag heb ik begin december voorgelegd aan TNO, die mij doorverwees naar de gemeente Nissewaarde. Daar is de vraag kennelijk zoek geraakt, maar na het sturen van een herinnering kreeg ik vandaag, een maand later, de antwoorden van woordvoerder Tineke Feitsema van de gemeente Nissewaarde. Ook na dit antwoord is het mij nog niet precies duidelijk wat TNO gaat onderzoeken, maar het onderzoek beweegt zich kennelijk op de grens van techniek en ethiek. 

Gemeente Nissewaarde: "Het college heeft TNO als onafhankelijke onderzoekinstelling gevraagd een technisch-inhoudelijke evaluatie uit te voeren, waarbij in kaart wordt gebracht welke punten een risico vormen bij het legitiem gebruik van de data-analyse. Het college laat dit onderzoek uitvoeren voor optimale transparantie, openheid en uitlegbaarheid, belangrijke factoren waarlangs het gebruik van de data-analyse wordt gewogen. Het resultaat van het onderzoek zal een technische evaluatie zijn, gebaseerd op state-of-the-art kennis en expertise en geldende randvoorwaarden. De ethisch en juridische kaders worden bepaald door de sociale regelgeving, AVG, richtlijnen ten aanzien van algoritmen van de EU en het ministerie van Justitie en Veiligheid en jurisprudentie. Op basis hiervan zal TNO de technische evaluatie van het AI-algoritme uitvoeren. Het onderzoek neemt ongeveer vier maanden in beslag en de resultaten worden door TNO gepubliceerd. Het is een technisch inhoudelijk onderzoek. De techniek hangt hier samen met de inhoud/ethiek. TNO zal geen juridische oordeel vellen. 

Er is een klankbordgroep bestaande uit de gemeenten Amersfoort, Deventer, Nissewaard, de VNG en de Landelijke Cliëntenraad. Met hen wordt de voortgang van het onderzoek gedeeld en de klankbordgroep kan adviseren. 

De gemeente Nissewaard heeft diverse documenten over het gebruik van algoritmen op de website geplaatst, waaronder een Infographic, Data Privacy Impact Assessment, Technisch document en toelichting van de onafhankelijke Functionaris gegevensbescherming. Deze documenten zijn te vinden op www.nissewaard.nl/privacyverklaring. Hier vindt u onder ‘specifieke privacyverklaringen’ het onderdeel Uitkering en uitvoering Participatiewet."

Het is dus een technische evaluatie, maar uit de woordenbrei leid ik ook af dat het gaat om de vraag of de betrokken burger inzicht kan krijgen in het gebruik van zijn persoonlijke gegevens. Op dit punt krijgt de gemeente Nissewaard van verschillende kanten kritiek. In mijn blog Innocent bijstander doe ik verslag van mijn eigen inzageverzoek bij Werk en Inkomen Lekstroom op grond van de AVG. WIL heeft mij wel mijn fraudescore en de daarvoor gebruikte persoonlijke gegevens verstrekt, maar de sociale dienst wil niet de 800 toegepaste beslisbomen van het algoritme prijs geven en de patronen waarop is gezocht, omdat dit gewiekste fraudeurs inzicht geeft in de methode. Volgens het Platform Bescherming Burgerrechten, die met succes een rechtszaak aanspande tegen de overheid voor het gebruik van Systeem Risico-indicatie SyRI, is de weigering om de beslisbomen bekend te maken in strijd met de SyRI-uitspraak. 

Innocent bijstander

De kans dat ik fraude pleeg is op een schaal van 0 (weinig) tot 1 (veel kans) 0,236602119. Dat heeft een commercieel marketingbureau in Amsterdam voor mijn gemeente uitgerekend. Dit moet ik uitleggen. 

Door omstandigheden kan ik niet - tenminste niet altijd - volledig in mijn levensonderhoud voorzien. Daarom ontvang ik regelmatig een aanvullende lening van de sociale dienst. Die bijstand moet ik volledig terugbetalen als ik weer inkomen heb - of dat nou komt van werk, AOW, het winnen van de loterij of het verkopen van mijn huis. Het komt er dus op neer dat ik mijn huis opeet. Gelukkig heb ik een lekker huis. 

Hoewel ik uiteindelijk dus zelf mijn eigen bijstand betaal - of te zijner tijd de kinderen van de kopers van mijn huis, het is maar hoe je het bekijkt - moet ik wel voldoen aan alle regels van de bijstand. Dat begrijp ik ook wel. En dus wil de gemeente - of in dit geval de gemeenschappelijke sociale dienst Werk en Inkomen Lekstroom (WIL) in Nieuwegein - weten of ik niet per ongeluk expres fraudeer. Daarom moet ik elk jaar zo'n 125 pagina's (over 2019 waren het 45 bijlagen) aan financiële gegevens inleveren voor controle. Daar is een ambtenaar heel wat tijd zoet mee. Alle ontvangsten moet ik melden, ook hulp en giften, of potentiële inkomsten zoals vrijwilligerswerk. Ook moet ik het laten weten als ik niet thuis slaap en een voorgenomen vakantieverblijf moet ik vier weken tevoren aanvragen. Bij een heronderzoek zijn ambtenaren bij mij op bezoek geweest, zij hebben in mijn koelkast, bed en slaapkamer gekeken en daar vragen over gesteld. Onderzoeken en controles waar ik overigens voluit aan meewerk. 

Daarnaast liet de sociale dienst tot vorig jaar juni de kans dat iemand fraude pleegt, onderzoeken door marketingbureau Totta Data Lab in Amsterdam. Dit was een ideetje van Totta zelf. Totta was op zoek naar een gemeente om samen een methode uit te werken voor fraudebestrijding. Via Mireille van Donselaar, beleidsadviseur van de gemeente Houten, kwam Totta in 2015 in contact met de nieuw opgezette gemeenschappelijke sociale dienst WIL. Het marketingbureau wilde software kunnen ontwikkelen waarmee gemeenten effectiever en goedkoper fraude konden opsporen. WIL wilde daar wel aan meewerken. 

Werk en Inkomen Lekstroom dumpte vervolgens van tijd tot tijd de gegevens van alle bijstandtrekkers van Nieuwegein, Houten, Lopik, IJsselstein en Vianen in een grote pan van Totta in Amsterdam en uit die soep van gegevens rolde dan per persoon een fraudescore. WIL kon daarna de topscorers aan een fraudeonderzoek onderwerpen. Dit bleek niet zo efficiënt als gedacht, want halverwege 2019 is WIL vanwege personeelsgebrek met deze onderzoeken gestopt en per 1-1-2020 is het contract met Totta beëindigd. 

Hoewel ik zelf in de bijstand zat, kwam ik er pas in 2018 achter dat mijn gegevens regelmatig met een marketingbureau in Amsterdam werden gedeeld, toen ik las dat de Amsterdamse VVD-fractie hierover raadsvragen stelde. De VVD wilde het systeem ook voor Amsterdam, maar het College van B&W wees dat af met het antwoord: "De basis van de dienstverlening aan bijstandsgerechtigden is vertrouwen. Het college hecht ook grote waarde aan de privacy van de burger en de wijze waarop diens gegevens door de overheid worden gebruikt, bijvoorbeeld voor het ontwikkelen van algoritmes. Het college vindt het van groot belang dat gebruik van datamining en algoritmes geen negatieve invloed heeft op de privacy van de bijstandsgerechtigde en diens rechtsbescherming."

Sindsdien volg ik het onderwerp ook voor Omroep Houten. Het voornemen was om via een WOB-verzoek informatie op te vragen over het systeem en de gebruikte algoritmes, maar omdat in Houten alles om windmolens draait, ging een WindWOB voor. Kort daarna, in 2019, ging de NOS aan de slag met het onderwerp, deed een WOB-verzoek bij WIL en berichtte daarover in het Journaal. 

Op 5 februari 2020 zette de rechtbank van Den Haag een streep door een ander systeem van de overheid, namelijk SyRi (Systeem Risico Indicatie). Daardoor kwam het gebruik van algoritmes voor fraudeonderzoek opnieuw in de belangstelling, maar toen was WIL al gestopt met Totta en daarmee werd een principiële discussie over het onderwerp vermeden. Op dit moment is de aandacht gericht op de gemeente Nissewaard (Spijkenisse), die nog met het systeem van Totta werkt en daarover veel vragen krijgt. De FNV stelde een modelbrief op waarmee bijstandontvangers met een beroep op de AVG hun gegevens kunnen opvragen bij de sociale dienst. Daar heb ik handig gebruik van gemaakt. 

Op 19 augustus 2020 heb ik bij WIL een verzoek ingediend tot inzage in de data-analyse van Totta over mijn persoon. WIL liet mij weten dat het antwoord veel tijd zou kosten. De data lagen klaar in een grote bulk spreadsheets, maar zonder toelichting zijn deze onbegrijpelijk. WIL heeft er inderdaad veel werk van gemaakt door de data in de spreadsheets cel voor cel te verklaren en daarbij nog een brief van zes kantjes te voegen met uitleg. Op 31 oktober ontving ik het antwoord per koerier in een dikke envelop. 

Omdat WIL in juni 2019 al gestopt was met Totta, is een deel van de gegevens inmiddels - terecht - vernietigd. Daar kan ik dus geen inzage in krijgen. Ook de tabellen die niet direct op mij van toepassing zijn maar de defaultwaarde 0 bevatten, krijg ik niet. De beslisbomen voor het berekenen van de fraudescore blijven ook geheim. 

WIL licht dit toe: het is belangrijk dat uitkeringsfraude, een strafbaar feit, zoveel mogelijk wordt voorkomen, onderzocht, opgespoord en vervolgd. Het openbaar maken van alle factoren die van belang zijn voor het bepalen van de fraudescore, zou mogelijkheden bieden om nog intelligentere en geraffineerdere manieren te vinden voor misbruik of fraude.

Verder legt WIL uit: de ontwikkeling van het model begon met het maken van een algoritme dat volledig gebaseerd was op de bij WIL bekende data van cliënten. Met behulp van dit algoritme werd voor alle ontvangers van een uitkering voorspeld wie een grotere kans heeft op frauduleus gedrag en wie niet. De voorspellingen werden gecontroleerd en teruggekoppeld naar het model, waardoor het model steeds nauwkeuriger werd ('machine learning'). 

WIL: "Ter illustratie lichten we de logica van drie veel voorkomende risico-indicatoren toe, te weten leeftijd, aantal kinderen en duur van de uitkering." 

Leeftijd. Het blijkt dat naar mate mensen ouder worden zij in het algemeen minder vaak onrechtmatig handelen en jongere mensen hebben vaker te maken met wijzigingen in hun levenssituatie, waarover zij de gemeente mogelijk niet correct informeren. 

Aantal kinderen. Het aantal kinderen kan invloed hebben op het aantal wijzigingen in de uitkering, waarover de gemeente mogelijk niet correct wordt geïnformeerd, wat kan leiden tot onrechtmatigheden of fraude. 

Duur van de uitkering. Mensen die slechts kort in de uitkering zitten, hebben gemiddeld genomen met minder wijzigingen te maken dan personen die er al langer in zitten, met als gevolg dat de kans dat iemand de informatieplicht schendt ook kleiner is. 

In totaal bevat het model 800 beslisbomen voor het berekenen van de fraudescore. Het aantal combinaties van gedragingen in deze beslisbomen is zelfs nog groter: meer dan een miljard. Deze beslisbomen zijn samengesteld op basis van gedragingen en wijzigingen in gedrag die in het verleden hebben geleid tot de conclusie fraude of geen fraude. Het openbaar maken van de beslisbomen zou kunnen leiden tot diepgaande en uitgebreide inzichten in de patronen waarop werd gezocht en daardoor een goede uitvoering van de Participatiewet ondermijnen, "daarom kunnen wij de beslisbomen niet aan u verstrekken", aldus WIL. 

Wel stuurt WIL mij alle (dertien) tabellen met gegevens over mij die WIL aan Totta heeft verstrekt om de fraudescore te berekenen. Dat zijn: * basis-cliëntgegevens; * vorderingen die WIL op de cliënt heeft; * blokkades bij het uitbetalen van de uitkering; * gegevens over de uitbetaling; * vakantieperiode; * vermogen; * werkprocessen (bijvoorbeeld uitkeringsaanvragen, controles, andere regelingen); * signalen van het Inlichtingenbureau (via het programma Liaan); * participatiedoelgroep; * participatieladder (bijvoorbeeld afstand tot de arbeidsmarkt); * RPO (rechten, plichten en ontheffingen), * uitkeringshistorie en * betaalcomponenten (betalingen en terugvordering van uitkeringen). 

Volgens het Openbaar Verwerkingsregister van WIL kunnen overigens nog veel meer categorieën gegevens met Totta Data Lab gedeeld worden. [Zie Voetnoot]

Op basis van al die gegevens, beslisbomen en algoritmes krijg ik dus een fraudescore van 0,236602119. Dat is niet veel, ik kan er van uit gaan dat deze score geen aanleiding geeft tot nader onderzoek, maar op een schaal van 0 tot 1 is dat toch nog ruim 23%, bijna een kwart. 

Dus een kwart kans dat ik de boel bedrieg. 

Maar voor driekwart ben ik best te vertrouwen. 

[Voetnoot] In het Openbaar Verwerkingsregister van WIL wordt Totta genoemd, als ontvanger van de volgende data: BSN, NAW, emaildres, telefoonnummer, geboortedatum; gegevens over gezondheid, strafrecht, hinderlijk gedrag; signalen van het Inlichtingenbureau; anonieme meldingen; echtscheidingsvonnis; huurovereenkomst; bankafschriften, vermogensgegevens, hypotheekakte, internetgegevens, openbare en niet-openbare bronnen, inkomensgegevens, arbeidsgegevens, verblijfsgegevens, UWV, werkervaring, opleidingen, uitkeringen, vorderingen, polissen, maatregelen, huisvesting, leefvorm, trajectplan, participatieplaats, re-integratie, Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW). Bron: Verwerkingsregister WIL

Dossier Algo: go.stylo.nl/algo

voor Omroep Houten

Daar Hou Ik U Aan
Elke zaterdag 11 tot 12 uur
HoutenFM: 107.3 FM
Web: omroephouten.nl

De brief waar dit blog op gebaseerd is: 

Brief van Werk en Inkomen Lekstroom 30-10-2020 (PDF 6p)

Alle links uit dit artikel op een rij: 

* Werk en Inkomen Lekstroom (WIL) 

* Totta Data Lab

* Antwoord op raadsvragen VVD Amsterdam

* NOS Journaal over voorspellende algoritmes bij de overheid

* SyRi (Systeem Risico Indicatie) verboden door rechter

* Nissewaard en Totta

* FNV: Vraag je fraudescore in Nissewaard op 

* Modelbrief (FNV) inzageverzoek fraudescore 

* Stichting Inlichtingenbureau, Utrecht

Meer informatie: 

Platform burgerrechten 

Platform Bescherming Burgerrechten bewerkstelligde via de rechter een verbod op het Systeem Risico Indicatie (SyRI) van de overheid en wil vergelijkbare systemen onder de loep nemen om ze in lijn te brengen met de SyRI-uitspraak. Het platform werkt samen met de FNV om in gemeente Nissewaard openheid te krijgen over de wijze waarop deze gemeente met het bedrijf Totta Data Lab bijstandsgerechtigden doorlicht met data-analyses. 

Zie ook: Bij voorbaat verdacht in Nissewaard.

Bijstand en boodschappen (4)

Een vrouw in de gemeente Wijdemeren moet € 7000 bijstandsuitkering terugbetalen omdat ze wekelijks boodschappen van haar moeder kreeg. Nadat André Moerman op Schuldinfo.nl het rechterlijk vonnis besprak, volgde een storm aan reacties. Mijn eigen Facebook-berichten hierover en de reacties daar op verzamel ik hier in mijn weblog. 

Zie Bijstand en boodschappen deel 1, deel 2, deel 3, deel 4. 

Dit papier hangt bij mij aan het prikbord in de gang. Het laat het verschil zien tussen wat er van de uitkeringsgerechtigde verwacht wordt (de hele kolom rechts) en wat er van de uitkeringsinstantie verwacht wordt (het groene blokje links). Dat verschil zou ik op zich niet zo erg vinden, als de sociale dienst zich dan tenminste aan dat kleine rijtje zou houden, maar dat is wel eens wat te veel gevraagd. Mijn rechtszaak tegen de sociale dienst werd (a) ontvankelijk verklaard doordat ik in een moeizaam overleg met de tegenpartij in de rechtszaal kon aantonen dat ik geen informatie kon geven over iets wat ik niet wist en (b) won ik door de rechter niet méér te vragen dan dat de sociale dienst de wet zou volgen.

Bijstand en boodschappen (3)

Een vrouw in de gemeente Wijdemeren moet € 7000 bijstandsuitkering terugbetalen omdat ze wekelijks boodschappen van haar moeder kreeg. Nadat André Moerman op Schuldinfo.nl het rechterlijk vonnis besprak, volgde een storm aan reacties. Mijn eigen Facebook-berichten hierover en de reacties daar op verzamel ik hier in mijn weblog.

Zie Bijstand en boodschappen deel 1, deel 2, deel 3, deel 4. 

Schuldinfo.nl

De website schuldinfo.nl van André Moerman volg ik al vele jaren en ik heb vaak gebruik gemaakt van zijn informatie, vooral voor de nieuwsbrief die ik regelmatig samenstelde voor vrijwilligers van het Rode Kruis (2010-2011) en de Tussenvoorziening (2012-2016) in Utrecht die mensen met administratieve en financiële problemen begeleiden en ik heb er ook dankbaar gebruik van gemaakt voor de uitleg van de jurisprudentie ter voorbereiding van mijn eigen rechtzaak (in 2016) tegen de sociale dienst over de toepassing van de Participatiewet.

Het bericht over de vrouw die de boodschappen terug moet betalen, plaatste ik - met een link naar Schuldinfo.nl - twee uur nadat André Moerman zijn analyse publiceerde.

Ik ben blij maar ook verbaasd dat één bericht op zijn website nu ineens het landelijke nieuws en de politiek bereikt. Verbaasd omdat er natuurlijk veel vergelijkbare zaken zijn en dit in lijn is met het gekozen beleid en de rechtspraak. Ik denk dat de zorgvuldige en genuanceerde beschrijving en commentaar van André Moerman heeft meegewerkt aan de aandacht voor dit individuele geval en ook dat het kritische rapport over de toeslagenaffaire heeft geleid tot een andere kijk op wat van de overheid verwacht mag worden. Inmiddels heeft ook de gemeente Wijdemeren besloten opnieuw naar deze zaak te kijken en een oplossing te zoeken. Mijns inziens is de speelruimte van gemeenten bij het beoordelen van individuele gevallen niet erg groot. De overeenkomst met de toeslagenaffaire is dat als het misgaat - bijvoorbeeld door een administratieve fout of een verwijtbaar verzuim te goeder trouw - de overheid meteen de "zwaarste straf" eist van volledige terugvordering eventueel verzwaard met boete.

Bijstand en boodschappen (2)

Een vrouw in de gemeente Wijdemeren moet € 7000 bijstandsuitkering terugbetalen omdat ze wekelijks boodschappen van haar moeder kreeg. Nadat André Moerman op Schuldinfo.nl het rechterlijk vonnis besprak, volgde een storm aan reacties. Mijn eigen Facebook-berichten hierover en de reacties daar op verzamel ik hier in mijn weblog. 

Zie Bijstand en boodschappen deel 1, deel 2, deel 3, deel 4. 

"Mensen in de bijstand mogen geen giften aannemen. Dat staat in de wet.", hoor ik in het NOS Journaal.
Het is andersom. Bijstand is een laatste basisvoorziening. Iemand in de bijstand is verplicht om voorliggende voorzieningen te accepteren. Als je geld kunt 'maken' of krijgen, een erfenis bijvoorbeeld, wordt je geacht dat aan te nemen. Daarom mag je ook geen gratis of 'goedkope' klussen doen of (zonder toestemming vooraf) vrijwilligerswerk waar je (meer) geld voor had kunnen krijgen. Strikt genomen geldt dat ook voor giften en ander 'gratis' inkomen. Je mag hulp in principe niet weigeren.

Mensen worden niet 'gekort' op hun uitkering maar de bijstand vult het inkomen aan. Het effect is misschien hetzelfde, maar de stem die in het Journaal de wet uitlegt, heeft het niet begrepen.

De voor mij verrassende reacties op de rechterlijke uitspraak inzake de vrouw die 7000 euro boodschappen terug moet betalen (ik deel de verontwaardiging waar het de proportionaliteit betreft), laten mij zien dat veel mensen geen idee hebben wat de bijstand inhoudt (ongeacht of ze nou voor streng of soepel zijn). Misschien moet ik Bijstandkunde gaan geven, dacht ik net. Maar dat moet ik dan natuurlijk wel tijdig melden bij de sociale dienst. Ik ga er binnenkort in elk geval maar eens een paar blogjes aan wijden...

Reacties: 

JN: Ben ik benieuwd naar de plaats van de Voedselbank.
YL: De wet geeft er ruimte voor om voedselhulp vrij te stellen, maar de regels zijn wat onduidelijk. Vaak zijn begeleiding en afspraken over de uitstroom verplicht. Het is niet zo dat elke bijstandsgerechtigde in aanmerking komt voor de Voedselbank. Toelating tot de voedselbank is beperkt, tijdelijk en aan eisen gebonden. Veel gemeenten hebben in de beleidsregels opgenomen dat deze hulp niet wordt afgetrokken van de bijstand. Bij Wijdemeren kon ik daar geen regel over vinden. In de beleidsregels van bijvoorbeeld de gemeente Goeree-Overflakkee staat dat hulp van de voedselbank wel en bijdragen van ouders voor boodschappen niet zijn vrijgesteld. Maar giften of hulp waar men anders extra bijstand voor kan krijgen mag (soms: moet) wel. 

Zie: Beleidsregel vrijlating giften Participatiewet Goeree-Overflakkee

Rechter Jos Vink reageerde hierop: 

JV: Ik heb gisteren ook gezocht naar beleidsregels van de gemeente Wijdemeren, maar ook ik kon ze niet vinden. Het klopt inderdaad dat er gemeenten zijn die (onder voorwaarden) deze steun niet meerekenen.

JN: Het is dus afhankelijk van de gemeente waar je woont. Dat is niet goed. Blijft voor mij onverminderd van kracht dat ik, hoewel niet elke bijstandsgerechtigde gebruik van de Voedselbank mag maken, het verschil niet zie tussen een gratis pak koffie van de Voedselbank of een gratis pak koffie van je moeder.

YL: Op beide punten geef ik een reactie, om aan te geven dat dit de politieke vragen zijn waar het altijd om zal gaan.

Het eerste betekent dat gemeenten nóg minder ruimte krijgen voor eigen sociaal beleid en de lokale democratie. De verantwoordelijk wethouder van de gemeente Wijdemeren pleit juist voor meer ruimte voor de gemeente. 

Bij de uitvoering van de bijstand kunnen gemeenten eigen accenten leggen. Bijvoorbeeld: (1) Als ik in Utrecht had gewoond, had ik mijn rechtszaak (over kostendelersnorm en kamerverhuur) niet hoeven voeren, omdat Utrecht een ander beleid had en het beleid in Nieuwegein/Houten afwees; (2) het College van B&W van Amsterdam heeft zich principieel uitgesproken tegen de methode van fraudeonderzoek van Nieuwegein/Houten (dat door de oppositiepartij VVD als voorbeeld ter navolging werd gesteld), omdat kiezers in Amsterdam voor een "linkser" beleid hebben gekozen.

Het tweede: als een bijstandsgerechtigde voldoet aan de voorwaarden van de Voedselbank maar zegt dat zijn of haar moeder hier wel voor zorgt, dan denk ik dat een gemeente daar toestemming voor zal geven. Als hij zij boven de norm zit voor voedselhulp dan zal structurele extra hulp al snel als inkomen gezien worden. En hoe je er ook over denkt (zelf ben ik politiek voor 'hoge' belastingen, ’hoge' uitkeringen en ''hoge' vrijstellingen), er ligt altijd ergens een grens (ergens tussen een tas boodschappen en een gratis appartement) waar links en rechts het over eens zullen moeten worden.

Om weer de vergelijking te maken met de toeslagenaffaire: die begon met ruimhartige uitkeringen met pas controle achteraf, na een paar fraudeschandalen werd de roep om een strenge aanpak luider (zware boetes, alles terugbetalen) en vervolgens kon de uitvoeringsorganisatie het niet aan en ging volgens een vast stramien, ongecontroleerd batchgewijs terugvorderen.

JN: De kernvraag. Vind jij het juist dat deze gemeente zo handelt?

YL: Welke gemeente bedoel je?
• Nieuwegein/Houten (WIL) in mijn zaak? (kostendelersnorm en kamerverhuur). Nee, niet in overeenstemming met de wet en ook nadat de rechter dit bevestigd heeft, is de beleidsregel in strijd met de wet nogmaals vastgesteld door het bestuur.
• Amsterdam en * Utrecht op hetzelfde onderwerp: correct beleid conform de wet.

• Nieuwegein/Houten (WIL) methode van fraudeonderzoek? WIL stuurde met regelmaat de persoonlijke gegevens van alle bijstandtrekkers naar een commercieel marketingbureau in Amsterdam (dat op eigen initiatief Nieuwegein heeft benaderd met dit plan en) dat met behulp van algoritmes van elke bijstandsgerechtigde de fraudekans vaststelt. (Ik heb mijn fraudescore opgevraagd en schrijf daarover ook een blog). WIL is hier vorig jaar vanwege personeelsgebrek mee gestopt, de politiek heeft nooit een principiële discussie gevoerd over deze aanpak. Inhoudelijk twijfel ik nog over wat op dit punt wel of niet mag. Amsterdam wijst deze methode principieel af (ironisch dat de fraudekans van Nieuwegeinse burgers in Amsterdam werd vastgesteld). Privacy is voor een bijstandsontvanger sowieso beperkt (zoals ik ook in bovengenoemd blog beschrijf). Wat ik in elk geval te ver vond gaan is dat WIL bij de rechter voorstelde dat de sociale dienst maandelijks in een database van de overheid zou nagaan of mijn kamerhuurder nog studeerde. Hij heeft nooit een beroep gedaan op de overheid, zelfs geen studiebeurs.

• Wijdemeren over het terugbetalen van de boodschappen? De gemeente heeft correct gehandeld volgens de wet. Ik ben het eens met de wethouder van Wijdemeren vandaag in het Journaal dat gemeenten van het Rijk meer ruimte zouden moeten krijgen. Dit is overigens een eeuwige discussie. 

Het belangrijkste vind ik (1) dat er onderscheid gemaakt wordt tussen fraude en vergissingen of verzuim te goeder trouw (dat zou vanzelf moeten spreken, maar het verschil is moeilijk vast te stellen en daarom is de trend gegaan richting fout is fout, we kijken niet naar bedoelingen); (2) er moet ruimte zijn om correcties niet (altijd) met terugwerkende kracht te laten ingaan; (3) de gemeente moet (meer) ruimte krijgen om te kijken naar proportionaliteit. De punten 2 en 3 betekenen wel een gedoogbeleid (je accepteert een fout) en daar krijg je politiek niet altijd de handen voor op elkaar. Ook in mijn eigen situatie word ik op enkele punten in gunstige zin gedoogd (kan ik hier niet uitleggen), in de jaarlijkse beschikking is op mijn verzoek vastgelegd dat als daarin verandering komt dit eerst met mij zal worden besproken, zodat dit niet onverwachts en met terugwerkende kracht verandert.

De vraag of ik vind dat de vrouw in Wijdemeren boodschappen mag krijgen van haar moeder had ik al beantwoord. Ik ben politiek voorstander van 'hoge' belastingen, 'hoge' uitkeringen en 'hoge' vrijstellingen (dus ja, daar zou dit ruim binnen vallen), maar het vraagt dus de bereidheid van de samenleving om daar voor te betalen en meer uit te gaan van vertrouwen.

Er is natuurlijk wel een soort 'oplossing ineens' voor al deze vraagstukken en dat is het basisinkomen voor iedereen. Daar kleven ook weer allerlei voor- en nadelen aan, maar van elk salaris of particuliere winst zou de onderste laag het basisinkomen zijn. Als het salaris of de winst wegvalt blijft het basisinkomen over en hoeft iemand geen uitkering meer aan te vragen of daarop gecontroleerd te worden. Dit zal ook steeds in de discussies terug komen.

Bijstand en boodschappen (1)

Een vrouw in de gemeente Wijdemeren moet € 7000 bijstandsuitkering terugbetalen omdat ze wekelijks boodschappen van haar moeder kreeg. Nadat André Moerman op Schuldinfo.nl het rechterlijk vonnis besprak, volgde een storm aan reacties. Mijn eigen Facebook-berichten hierover en de reacties daar op verzamel ik hier in mijn weblog. 

Zie Bijstand en boodschappen deel 1, deel 2, deel 3, deel 4. 

Wie in de bijstand zit, weet dat je continu moet opletten of liefde en vriendschap juridisch gezien geen fraude is. 

Een vrouw in de bijstand moet € 7000 uitkering terugbetalen plus € 3500 boete wegens het schenden van de informatieplicht omdat ze had verzuimd te vertellen dat haar moeder, die zelf AOW-er is, regelmatig boodschappen voor haar meebrengt. Schuldinfo.nl voorziet het vonnis van de rechter van commentaar. Het is logisch dat iemand die een beroep doet op de overheid om in het levensonderhoud te kunnen voorzien, het moet laten weten als hij of zij ook van anderen daarbij hulp ontvangt. Toch is het de vraag of dit vonnis proportioneel is als deze vrouw te goeder trouw gehandeld heeft, door de terugvordering en boete diep in de schulden komt en een beroep moet doen op schuldhulpverlening.

Bron: Schuldinfo.nl 27-12-2020 19:23, André Moerman
Bijstand teruggevorderd vanwege ontvangen boodschappen van moeder

Aanvulling: De gemeente Wijdemeren liet later weten dat aan de vrouw geen boete is opgelegd. 

Ook kijkt de gemeente opnieuw naar de zaak en zoekt naar een oplossing. 

Reacties: 

DL: Alleen omdat je het niet verteld hebt, moet je het terug betalen en krijg je een boete. Als ze het wel had verteld, had ze het mogen houden? Het lijkt toch op de voedselbank en daardoor word je toch ook niet gekort.
YL: De informatieplicht, hoe logisch en terecht in zichzelf ook, hangt vaak als een zwaard van Damocles boven de uitkeringsgerechtigde. De overwegingen daarover staan in het vonnis. Als ze het verteld had, had de uitkeringsinstantie de waarde ervan kunnen bepalen en een specifiek besluit erover kunnen nemen. Nu is de hele periode gerekend en een vast bedrag per dag (op basis van het Nibud) berekend. Als je voedselpakketten van de voedselbank ontvangt moet dat denk ik ook wel bij de uitkeringsinstantie bekend zijn.
DL: Als ze nu niet het brood had gekregen, maar bij haar moeder geluncht had. Ook rapporteren?
YL: Als ze dagelijks of overwegend bij haar moeder luncht, valt dat inderdaad onder de informatieplicht. Ze moet het sowieso melden als ze bij haar moeder blijft slapen. Hier in Houten is een vrouw in de problemen gekomen doordat ze niet gemeld had dat ze een en/of-rekening deelde met haar zorgbehoevende moeder voor wie zij (de uitkeringsgerechtigde dochter) regelmatig boodschappen deed. Het leidde tot een enorme terugvordering. Zie Radar 27-11-2017. 

JJ: Volstrekt te zotte uitspraak; laat de gewone burger toch gewoon ruimte om elkaar zo te helpen - wat krijgt de overheid ervan als iemand anders af en toe de boodschappen voor deze mevrouw betaalt? Moeten uitkeringstrekkers ook elke kadootje dat ze krijgen gaan aanmelden? Idioten.
YL: Jazeker, ook cadeaus. (Mijn broer moest een verklaring ondertekenen omdat hij mij een regenjack cadeau had gedaan voor mijn verjaardag. Bij controle na afloop van het jaar moest ik laatstelijk zo'n 45 bijlagen, bij elkaar 125 bladzijden insturen.) Zo is de wet, het beleid en de jurisprudentie. Die controle is niet het grootste probleem maar de menselijke maat en het bij vergissingen uitgaan van kwade trouw en zware consequenties, die dus elke uitkeringsgerechtigde of toeslagontvanger continu boven het hoofd hangen als een zwaard van Damocles. Na de toeslagenaffaire wordt de menselijke maat misschien weer teruggevonden.

Een tweet naar aanleiding van de zaak van deze vrouw werd o.a. geretweet door fractieleider Gert-Jan Seegers van de ChristenUnie: "De gemeente moest wettelijk terugvorderen en mocht daar niet van afwijken.... dit doet denken aan de drama’s met de toeslagen. Barmhartigheid en menselijke maat moeten terug in onze wetgeving."