maandag 16 november 2026
Amerikaanse banken plat
Kneppelfreed
Vandaag 75 jaar werden in Leeuwarden rellen voor het gerechtshof aan het Zaailand door de politie met knuppels heftig neergeslagen, wat een reeks gebeurtenissen in gang zette die uiteindelijk leidden tot erkening van de Friese taal. De gebeurtenissen op 16 november 1951 staan bekend als Kneppelfreed (knuppelvrijdag).
Komende zaterdag 21 november houdt het Gerechtshof in Leeuwarden open dag met allelei activiteiten voor jong en oud om deze dag te gedenken. (Let op, tussen Meppel en Leeuwarden rijden die dag geen treinen maar bussen.)
Aan Kneppelfreed gingen een aantal gebeurtenissen vooraf die de spanning hadden doen oplopen. De rechtbank had een melkrijder tot een boete veroordeeld, omdat hij "Molke" op zijn melkbussen had staan in plaats van Melk, zoals de Warenwet voorschreef. Het argument van de verdachte dat iedereen het hier "molke" noemt, mocht niet baten. Wat later stond een dierenarts terecht omdat hij met zijn auto over een verboden weggedeelte naar een boerderij was gereden. Hij wilde zich voor de rechtbank verdedigen in het Fries, maar rechter Wolthers - die uitstekend Fries verstond - verbood hem dat. "In de rechtbank versta ik geen Fries". Zijn rigide opstelling en bewoordingen zetten kwaad bloed.
De zaak kwam op scherp te staan door een fel hoofdredactioneel commentaar van Fedde Schurer in de Heerenveense Koerier van 19 oktober 1951. Rechter Wolthers deed aangifte van belediging van een ambtenaar in functie. Andere journalisten, van de Friese maar ook landelijke pers, steunden Schurer.
Fedde Schurer was een bekende Friese onderwijzer, dichter, journalist en politicus. Hij heeft ook enkele liederen in het Liedboek van de Kerken op zijn naam staan. Hij had een gereformeerde achtergrond, maar stapte over naar de Nederlands Hervormde Kerk en was een man van de Doorbraak: hij sloot zich aan bij de PvdA en was kamerlid voor die partij. Mijn grootvader Ytzen Tamminga (boer, bestuurder en columnist) moet hem zeker gekend hebben, want ergens heb ik een verslag gelezen van een discussiebijeenkomst waarbij zij samen in een forum zaten.
Op Kneppelfreed liep het uit de hand, omdat de autoriteiten zich erop verkeken hoe sterk de gevoelens leefden. De zitting werd in een veel te kleine zaal gehouden, waardoor niet iedereen naar binnen kon en zich voor de rechtbank een menigte verzamelde. De aanwezige politie was hier niet op voorbereid en belde in paniek naar het hoofdbureau om versterking. De politie trad ruw op met charges door motoragenten en door met de wapenstok te slaan.
De onrust kreeg veel aandacht in de Friese en landelijke pers en leidde ook tot ongerustheid in Den Haag. Bewindslieden bezochten Leeuwarden om de gemoederen tot bedaren te brengen. Er werd een staatscommissie benoemd, die de ontwikkelingen moest onderzoeken en met voorstellen moest komen.
Dit leidde in 1956 tot erkenning van de Friese taal als officiële ambtstaal binnen Friesland. Iedereen heeft het recht om in Friesland in de rechtszaal en raadszaal Fries te spreken. Ook officiële stukken kunnen in het Fries worden opgesteld. Wie de ene of de andere taal niet verstaat, heeft recht op een tolk of vertaling. Later kwamen er ook aanvullende wetten voor het Friese onderwijs.
Over Kneppelfreed en de ontwikkeling van de Friese taal en de acceptatie ervan zijn dikke boeken geschreven. Ik heb er een aantal van in mijn boekenkast staan. Dit jaar kwam daar ook een stripboek bij, dat ter gelegenheid van '75 jaar Kneppelfreed' aan Friese scholieren wordt uitgedeeld.