Zwaaien naar de Sjah

In het programma 'Nederland op film' (Omroep Max, NPO2, 9/1/26 20:25u) waren vrijdagavond historische beelden te zien van het bezoek van de Sjah van Perzië in 1959 aan Friesland. Hij bezocht de boerderij Vijverzathe van weduwe Rigtje Wassenaar-Boelstra, waar hij de beroemde fokstier Gerard Wouter bewonderde. 

Ik heb de Sjah van Perzië gezien! Helaas kan ik me er niks meer van herinneren. Ik was nog geen vier jaar oud, maar de anecdote gaat een levenlang mee. 

Revolutie
De laatste dagen is de zoon van de Sjah, Reza Pahlavi Junior veel in het nieuws, vanwege de optstand en mogelijke revolutie die zich op dit moment in Iran afspeelt en waarbij Zoonlief klaarstaat om zo mogelijk de macht over te nemen. Zijn vader was zeker niet vlekkeloos, hij is niet voor niets verjaagd, hij onderdrukte het volk met zijn geheime dienst Savak en martelgevangenissen. Aan de andere kant was Perzië of Iran in die tijd een moderne westers georiënteerde staat, met redelijke welvaart en met veel meer vrijheid, vooral voor vrouwen. 

De revolutie van 1979 herinner ik mij nog wel. Ayatollah Khomeini zat in Parijs, drommen journalisten om hem heen, toen het regime van de Sjah viel en in eerste instantie vervangen werd door een tamelijk liberale opvolger. Bahktiar was een aristocraat en intellectueel die jarenlang door de Sjah gevangen was gehouden. Toen de Sjah hem als laatste redmiddel vroeg om premier te worden, stelde Bakthiar als eis dat de Sjah het land zou verlaten en de geheime politie moest worden ontbonden. Hij stond toe dat Khomeini terugkeerde naar Iran, in de hoop dat de Ayatollah zich in de heilige stad Qom zou vestigen en zich alleen met religieuze zaken zou bemoeien. Maar dat was een inschattingsfout.

Khomeini benoemde meteen een parallele eigen regering, met Bazargan als premier en hij wilde geen enkel compromis sluiten met de seculiere democratie. Bakthiar - gezien als stro-pop van de Sjah - vluchtte al na een paar weken naar Parijs (waar hij in 1991 door agenten van het Iraanse regime werd vermoord) en Bazargan (die binnen het regime nog enige liberale redelijkheid had proberen te redden) trad in november 1979 af uit protest tegen de gijzeling van de Amerikaanse ambassade. Dit markeerde de definitieve overgang naar een radicale theocratie. 

De gijzeling zou meer dan een jaar duren, tot januari 1981, toen aftredend president Jimmy Carter de gijzelaars eindelijk mocht ontvangen. In 1980 reisde ik met mijn vriendin liftend een jaar lang door Amerika en ik herinner mij nog goed hoe wij op 25 april 1980 Washington DC binnenreden - door de wijk Foggy Bottom, waar het State Department is gevestigd - en wij in de auto het nieuws hoorden van de mislukte bevrijdingspoging, waarbij een paar helicopters heimelijk onderweg naar Teheran in de woestijn tegen elkaar aan botsten. Die dag in april verloor Carter de verkiezingen van november. 

Elke 'februari-revolutie' krijgt zijn 'november-revolutie', zeg ik wel eens. Ofwel, in het machtsvacuum en de machtstrijd die ontstaat na een eensgezinde revolutie grijpen de sterkste krachten de macht, wat vaak leidt tot restauratie óf tot compromisloze radicalisering en het einde van de samenwerking.

Vandaag, in 2026, wordt de Iraanse theocratie tot het uiterste getest.

Zwaaien naar de Sjah
Van Teheran terug naar Jelsum. Op 21 mei 1959 (ik was drie jaar en negen maanden oud) kwam de Sjah van Perzië, tijdens een driedaags staatsbezoek, aan op vliegbasis Leeuwarden. Hij werd daar ontvangen door koning Juliana en prins Bernhard en het gezelschap toog van daar naar Jelsum, een dorpje direct aan het uiteinde van de start- en landingsbaan, een rit van amper een kilometer. 

Mijn grootvader pake Ytzen Tamminga en zijn kinderen zijn geboren op boerderij Groot Humalda. Het vliegveld werd in 1938 aangelegd op 'zijn' land. Hun adres Keegsdijkje 5-7 is nu het adres van de luchtmachtbasis. Mijn tante Dirkje, oudste zus van mijn moeder, woonde precies tegenover de ingang van het vliegveld, aan de Troelstraweg, de oude uitvalsweg vanuit Leeuwarden naar het Noorden, naar Jelsum, Stiens en verder. 

Op de filmbeelden is te zien, hoe de stoet vanaf het Keegsdijkje de Troelstraweg opdraait in de richting van Jelsum. Daar stond ik met mijn moeder en anderen te zwaaien naar de Sjah. Ik heb geprobeerd te achterhalen of ik mensen herken. Staat daar beppe Afke? Ze lijkt er erg op, haar gezicht, het haar. Maar beppe was toen 65 jaar, deze vrouw lijkt ouder, grijzer. Dáár moeten wij hebben gestaan. Maar ik herken niemand en zoals gezegd, ik herinner het mij ook niet. 

In de voorste open wagen koningin Juliana en Sjah Pahlavi, daarachter auto's met prins Bernhard, de Commissaris van de Koningin van Friesland, de burgemeester van Leeuwarden en andere hoogwaardigheidsbekleders. Even later draait de stoet het erf op van boerderij Vijverzathe. Een pronte zwarte weduwe Rigtje Wassenaar, groter dan de Sjah en de Koningin, ontvangt het gezelschap en neemt de leiding. Haar man Jan Nannes Wassenaar is een half jaar eerder op 25 november 1958 overleden. De Sjah bewondert de gigantische stier. De Jelsummer schoolkinderen hebben vrij, kijken vanaf een afstandje toe en brengen even later een lied ten gehore. Na het bezoek aan Vijverzathe vertrekt het hele gezelschap naar de stad en bezoekt daar het hoofdkantoor van Friesche Vlag en daarna een demonstratie ringrijden en ringsteken op het Wilhelminaplein, beter bekend als het Zaailand.

De andere dagen van het staatsbezoek bezocht de Sjah de kruiser Hr. Ms. De Ruyter in Amsterdam, Fokker en Shell. Op de laatste dag, 22 mei, woonde hij op de Verolme-werf in Rozenburg de tewaterlating bij van de supertanker Mohammed Reza Shah, die door prinses Margriet werd gedoopt. Het schip is in 1977 verkocht aan Taiwan en gesloopt. Twee jaar vóór de revolutie ging deze Shah dus al tenonder. 

Roem en verval van Vijverzathe
Jan en Rigtje Wassenaar (*) reisden de hele wereld rond om het Friese rundvee te promoten, hun fokvee was de absolute wereldtop. Kinderen hadden ze niet. Als ze weg waren, pasten boer en boerin Piet en Tine Sinnema op het grote huis. Zij woonden op het terrein, deden veelal het dagelijks werk en toen Rigtje Wassenaar in 1969 overleed, ging de boerderij over op Piet Sinnema, die het bedrijf - later met zijn zoon Sjirk - voortzette. Het adres van de boerderij is Langhüsterdyk 1, Jelsum. In de jaren '90 verkochten de Sinnema's de boerderij aan de Leeuwarder vastgoedmagnaat Jan Riedstra, die er woonde tot zijn plotselinge overlijden in 2009.

De huidige eigenaar is Thomas Leo Olivier Terpstra, geboren in Leeuwarden, woonachtig in Amsterdam. Hij heeft een vastgoedbedrijf en kocht de boerderij in 2016. Hij wil er wooneenheden bouwen, maar hier zit de ligging aan de drempel van de start- en landingsbaan hem flink in de weg. Het is niet fijn wonen als luide F35-ers door je porceleinkast denderen. 

In de zomer van 1969 heb ik hier samen met mijn klasgenoot en vliegtuigspotter Ger Geertsma - met wie ik een week op Tienertoer ging - aan de voet van de landingsbaan in het gras gelegen en kregen wij met lichte vleugelbewegingen heen en weer de persoonlijke groeten van een landende Starfighter. In mijn vakantiealbum komt die Starfighter nog voorbij. 

Of het de vliegtuigen zijn of de centen, maar het lukt de huidige eigenaar niet om de beroemde boerderij op te knappen. Gebouwen en tuin zijn in ernstig verval geraakt. Monumentenzorg, politiek en omwonenden spreken er schande van. De boerderij is inmiddels een rijksmonument en de gemeente Leeuwarden zet de eigenaar flink onder druk met meerdere 'lasten onder dwangsom' om er werk van te maken. 

Hoe gaat het verder?
Hoe gaat het verder met de nazaten van de Jelsumer fokstier Gerard Wouter, de zoon van de Sjah, het Iraanse volk en de beroemde boerderij Vijverzathe van de Wassenaars? Ik heb als kind de Sjah gezien, maar kan het me niet herinneren en ik weet ook niet hoe dit verhaal gaat aflopen. 

______________________________

Bronnen: 

Foto 1: Rigtje Wassenaar toont het vorstelijke gezelschap de fokstier. 
© DVN, een project van Huygens ING en OGC (UU). Bron: Kees Kuiken, Boelstra, Rigtje, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland.
Foto 2: Boerderij Vijverzathe. © Bron: J.P. de Koning via Wikimedia Commons. 
Foto 3: (onder) Vakantiealbum Ytzen Lont (1969, 13 jaar). Copyrightsvrij. 

Film Vorstelijk bezoek aan Friesland 1959, waarvan 09-01-26 fragmenten te zien waren op televisie.
Rond 5'37" vertrek van de stoet vanaf het vliegveld en rond 6' de hoek Keegsdijkje-Troelstraweg, waar ik heb staan te zwaaien.

In het televisieprogramma worden Piet en Tine Sinnema geïnterviewd. 
Zoek Nederland op film 9-1-2026 via TV-Blik (nog niet beschikbaar). 

Boek Strie moeat bolsterje, Werken op fokbedrijf Vijver Zathe in Jelsum bij Jan en Rigtje Wassenaar-Boelstra in de jaren 1950-1969, door G. Fokkema-de Beer, uitg. Hoekstra, St. Annaparochie, 2015, 160 pagina's.
Zie inhoudsopgave. Zie bibliotheek Tresoar. 

• Wikipedia: Rigtje Boelstra
• Huygens KNAW vrouwenlexicon: Boelstra, Rigtje (1893-1969)
• Monumenten.nl Beschrijving rijksmonument Vijverzathe Jelsum

Nieuws rond het verval van de boerderij: 

• Gemeente Leeuwarden 30-01-25 Reactie op brandbrief Boerderijenstichting
• Leeuwarder Courant 08-05-25 Eigenaar vervallen Vijverzathe en gemenete Leeuwarden in patstelling
• Leeuwarder Courant 13-05-25 Eigenaar Vijverzathe laat bezwaren tegen gemeente Leeuwarden vallen

(*) PS. Rigtje Wasenaar-Boelens kwam uit Stiens (waar mijn oudste zus geboren is), de familie van haar man, de familie Wassenaar, kwam uit Het Bildt (waar mijn vader geboren is). Mijn vaders grootmoeder van vaderszijde was Adriaantje (Jaantsje) Wassenaar. Mogelijk is hier ergens een familierelatie, maar ik weet niet langs welke lijn.