Rechtspraak is geen politiek

Het Duitse parlement heeft een compromis aangenomen over de abortuswetgeving. Beide zijden (strengere abortuswetgeving versus de strafbaarheid afschaffen) hebben water bij de wijn moeten doen. In Duitsland kunnen wetten en besluiten worden voorgelegd aan het Constitutioneel Hof in Karlsruhe om te worden getoetst aan de grondwet. Dit recht komt ook de minderheid toe die in het parlement haar zin niet heeft gekregen. Maar dit recht is niet bedoeld om alsnog politiek gelijk te halen. De politieke strijd wordt beslecht in het parlement en eindigt daar. Een genomen besluit kan getoetst worden aan de grondwet maar Karlsruhe is geen politieke scheidsrechter.

Uitgebreide, heldere uiteenzetting in dit Verfassungsblog: Karlsruhe ist kein Schiedsrichter, Warum der Normen­kontroll­antrag gegen § 219a StGB ein Fehler ist. 

Europese Bank botst met Duitse grondwet

Het Duitse Constitutioneel Hof heeft vandaag, 5 mei, uitgesproken dat de Europese Centrale Bank met het grootschalige opkoopprogramma van staatsleningen gedeeltelijk buiten zijn boekje is gegaan. Het Hof draagt de Bundesbank op om zich hiertegen te verzetten. De Duitse regering en de bondsdag hadden er op moeten letten of het Europese opkoopprogramma wel in verhouding staat tot het doel en ze moeten de gevolgen voor Duitsland beperken. Overigens zegt het Hof niet te kunnen vaststellen of het opkoopprogramma daadwerkelijk in strijd is met het verbod op monetaire begrotingsfinanciering. Ook spreekt het Hof zich niet uit over de huidige maatregelen van de Europese Centrale Bank die samenhangen met de coronacrisis.

De uitspraak betreft met name de opkoopprogramma's van 1 januari 2019 en 1 november 2019. Daarmee gaat de centrale bank mogelijk verder dan het mandaat toestaat, in juridische termen: "ultra vires" (buiten zijn bevoegdheid). Duitse instellingen, zoals regering, parlement, ambtenaren en gerechtshoven, mogen niet meewerken aan het totstandkomen of uitvoeren van besluiten die buiten de bevoegdheid van het orgaan vallen. Het Hof verbiedt de Bundesbank om in het bestuur van de ECB mee te werken aan het besluit, tenzij de ECB in een nieuw besluit controleerbaar aantoont dat het monetaire doel [stabiele euro] in verhouding staat tot de economische en fiscale uitwerking. De Bundesbank moet er ook voor zorgdragen dat de staatsleningen te zijner tijd weer worden afgestoten.

Europees recht en de grondwet

Duitsland kent, in tegenstelling tot Nederland, een constitutioneel hof, het Bundesverfassungsgericht in Karlsruhe. Elke rechthebbende Duitse burger, maar ook de overheidsinstellingen zelf, tot de president aan toe, kunnen wetten en overheidsbesluiten laten toetsen aan de grondwet. Er is nog een ander verschil tussen Nederland en Duitsland. "In Nederland is er niet alleen sprake van voorrang, maar ook van een hïerarchische onderschikking aan het Europese recht", aldus Niels Graaf in een recent artikel in het Nederlands Juristenblad (NJB). Mr. N.A. Graaf is promovendus rechterlijke cultuur aan de Universiteit Utrecht. Het is niet zo dat regering, parlement en rechtspraak niets te zeggen hebben over Europese besluiten of dat besluiten niet bestreden kunnen worden, maar rechtmatig genomen besluiten vallen 'automatisch' binnen het Nederlandse grondwettelijk recht.

D66 wil het lidmaatschap van de Europese Unie vastleggen in de Nederlandse grondwet en verwijst daarbij onder andere naar Duitsland. Niels Graaf schrijft daarover: "Het merkwaardige feit doet zich voor dat het Duitse ‘Artikel 23’ niet alleen het EU-lidmaatschap legitimeert, maar ook de werking en voorrang van het EU-recht faciliteert. Ook in Frankrijk leeft het idee dat het Europese recht functioneert op grond van het Franse constitutionele recht." Er schuilt dus een paradox in het idee van D66 om de EU op te nemen in de grondwet: het leidt tot een beperking van de autonomie van het Europese recht. Niels Graaf: "Volgens de Duitse doctrine – in tegenstelling tot de heersende Nederlandse leer – wordt de voorrang van het EU-recht verleend bij gratie van het Duitse Grundgesetz. Het Duitse Constitutionele Hof laat daar geen misverstand over bestaan. De Duitse Grondwet staat aan de top van de hiërarchie. Het Europese recht zweeft daar onder; net boven normale Duitse wetgeving."

Het Duitse Constitutioneel Hof kan via de Duitse grondwet dus uitspraken doen over Europese besluiten die het Duitse recht raken. Maar het Hof doet dit ook niet onbeperkt. Zolang de EU een gelijkwaardige grondwettelijke bescherming biedt als de Duitse constitutie, laat 'Karlsruhe' het - net als in Nederland - aan 'Europa' over.

Bronnen:

(1) Beschlüsse der EZB zum Staatsanleihekaufprogramm kompetenzwidrig
Pressemitteilung Nr. 32/2020 vom 5. Mai 2020

Urteil vom 05. Mai 2020
2 BvR 859/15, 2 BvR 980/16, 2 BvR 2006/15, 2 BvR 1651/15

(2) Averechtse rechtsvergelijkingen
NJB 2020/633 afl. 10, 13 maart 2020, Niels Graaf

Duitse rechter weert zich

Duitse rechter weert zich

Het Bundesverfassungsgericht (BVG), het Duitse Constitutioneel Hof in Karlsruhe, verdedigt zich tegen de kritiek van het EU-Hof (8/5) en de Europese Commissie (10/5) op de rechterlijke uitspraak van 5 mei over het opkoopprogramma van de Europese Centrale Bank. Wie heeft het wanneer voor het zeggen in Europa? In verschillende media (1) mengt de Duitse rechter Peter Michael Huber van het Duitse Constitutioneel Hof zich nu in de discussie. Hij waarschuwt voor een verkeerde uitleg van het vonnis en wijst er op dat het Europese recht niet altijd en overal onbegrensd geldig is.

De Europese Unie is geen federale staat en het unierecht heeft geen absolute voorrang op de rechtsordening van de lidstaten, zegt Huber. De uitspraak van commissievoorzitter Ursula von der Leyen dat het Europese recht altijd en zonder enige beperking geldt, noemt hij "falsch", onjuist. Het Bundesverfassungsgericht respecteert de uitspraken van het EU-Hof en eigent zich de uitleg van het Europese recht niet toe. "We willen juist méér EU-Hof, we willen dat het Hof zijn werk beter doet. Het EU-Hof moet er aan bijdragen dat de verdeling van competenties in Europa beter functioneert." 

De uitspraak die het Bundesverfassungsgericht 5 mei deed is volgens Huber helemaal niet zo ingrijpend. "We willen alleen dat de Europese Centrale Bank de besluiten onderbouwt en in de openbaarheid verantwoordt. We hebben niet opgedragen het opkoopprogramma te stoppen of er inhoudelijke voorwaarden aan verbonden. Wel willen we dat aangetoond wordt dat het nog binnen het mandaat valt." De plicht tot onderbouwing en verantwoording zou in de statuten van de Europese Centrale Bank kunnen worden opgenomen en de verhouding tussen het Duitse Constitutioneel Hof en het EU-Hof zou door een mechanisme van arbitrage kunnen worden opgelost.

Heldere uitleg in Duitslandnieuws

Absoluut lezenswaard is een artikel van advocaat Axel Hagedorn op de website van Duitslandnieuws. Hij wijst er terecht op dat er bij alle kritiek weinig naar de inhoud van de uitspraak wordt gekeken. Het Duitse Constitutioneel Hof staat volgens hem in zijn recht in zijn kritiek op het opkoopprogramma van de ECB. Het 74 pagina's tellende oordeel (3) is zeer goed onderbouwd. Het Constitutioneel Hof richt zich vooral op de naleving van artikel 5 lid 1 van het EU-verdrag (3), waar staat: "De afbakening van de bevoegdheden van de Unie wordt beheerst door het beginsel van bevoegdheidstoedeling. De uitoefening van die bevoegdheden wordt beheerst door de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid." 

Volgens het Duitse Hof gaat het grootschalige opkoopprogramma van staatsleningen verder dan de bevoegdheid van de bank. Dat kan geoorloofd zijn als het nodig is, maar dan moet het in verhouding staan tot het doel. De ECB heeft monetair beleid als exclusieve taak en niet het sociaal-economisch beleid, wat door de democratisch gecontroleerde organen gevoerd wordt. Het Hof in Karslruhe stelt zelf niet vast dat het opkoopprogamma buiten de competentie van de ECB valt, maar heeft kritiek op zowel de ECB als het EU-Hof, omdat niet onderbouwd wordt waarom het opkoopprogramma nodig is om de beoogde inflatie van 2% te bereiken. EU-lidstaten kunnen volgens het grondwettelijk hof niet gedwongen worden tot beleid dat niet in lijn is met het EU-verdrag. 

Bronnen:

(1) o.a. in Focus en Süddeutsche Zeitung

(2) Duitslandnieuws 11-05-20 Axel Hagedorn: 

Duitse Constitutioneel Hof staat in zijn recht met kritiek op ECB-opkoopprogramma

(3) Bundesverfassungsgericht Urteil vom 05. Mai 2020
2 BvR 859/15, 2 BvR 980/16, 2 BvR 2006/15, 2 BvR 1651/15

(4) Verdrag betreffende de Europese Unie

Zie mijn eerdere blogs: 

05-05-20 Europese Bank botst met Duitse grondwet
met link naar uitspraak Duitse Constitutioneel Hof
08-05-20 Luxemburg tikt Karlsruhe op de vingers
met link naar de persverklaring van het EU-Hof

11-05-05 Europa trekt strepen in het zand

Luxemburg tikt Karlsruhe op de vingers

Dinsdag 5 mei deed het Duitse Constitutioneel Hof (Bundesverfassungsgericht, BVG) een uitspraak over het opkoopprogramma van de Europese Centrale Bank (ECB). Volgens het BVG gaat de ECB met het grootschalig opkoopprogramma van staatsleningen over de grenzen van zijn bevoegdheid ('ultra vires'). Het Constitutioneel Hof draagt de Bundesbank op zich hiertegen te verzetten in het ECB-bestuur en de Duitse overheid moet de belangen in het oog houden. Lees hierover mijn blog van 5 mei (1) met een link naar de uitspraak. 

Vandaag komt het Hof van Justitie van de Europese Unie in Luxemburg (kortweg EU-Hof) in een persverklaring (2) met een reactie. Het EU-Hof laat zich niet inhoudelijk uit over het Duitse vonnis, maar herinnert er fijntjes aan dat in het Europese recht uitspraken van het EU-Hof bindend zijn voor de nationale rechters. Het EU-Hof heeft als enige de bevoegdheid om vast te stellen of een handeling van een EU-instelling in strijd is met het Unierecht. Daar is dit Hof speciaal voor opgericht door de lidstaten. Verschillen van inzicht tussen de rechterlijke instanties van de lidstaten zou de eenheid van de rechtsorde in de Unie in gevaar kunnen brengen en afbreuk doen aan de rechtszekerheid. Nationale rechters zijn verplicht om de volle werking van het Unierecht te waarborgen. 

Luxemburg deelt hier een flinke tik uit aan Karlsruhe. Persbureau Bloomberg spreekt zelfs van een oorlogsverklaring (3) en terugslaan (4).  Maar ondanks de duidelijke taal is de betekenis ervan mij niet goed duidelijk. Er staan hier kennelijk twee rechtsopvattingen tegenover elkaar, maar daartussen wordt nu niets beslecht. De persverklaring is geen rechterlijke uitspraak, als in een beroepszaak, en spreekt zich ook niet concreet uit over het Duitse 'vonnis'. De Duitse uitspraak staat dus nog gewoon overeind. De rechters in Karlruhe spraken ook geen vonnis uit over de Europese bank of andere Europese instellingen, maar hebben de Duitse instanties opgedragen om het beleid van de Europese bank te controleren. 

In mijn blog van 5 mei citeerde ik de jurist Niels Graaf, die onlangs in het Nederlands Juristenblad (NJB) uitlegde dat in Nederland het Europese recht rechtstreeks doorwerkt in het Nederlandse recht. Als je de EU zou opnemen in de grondwet, zoals D66 wil, dan zou je Europa in feite juist een stapje lager op de juridische ladder zetten. Nederlandse rechters kunnen wetten niet toetsen aan de grondwet, wij kennen ook geen constitutioneel hof, maar juist via de band van het Europese recht doen Nederlandse rechters meer dan voorheen aan grondwettelijke toetsing. Let op, ik ben geen jurist, maar probeer te formuleren wat ik ervan begrijp. Het Europese recht wordt trouwens niet alleen in Luxemburg vastgesteld, bij het Hof van Justitie van de Europese Unie, maar ook in Straatsburg door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM), dat geen instelling is van de EU maar van de Raad van Europa, waar zo'n 50 landen lid van zijn, dus veel meer dan de EU. 

(1) Styloblog 5-5-20 Europese Bank botst met Duitse grondwet

(2) Persverklaring Hof van Justitie van de EU 8-5-20 (Ned., PDF 1p)

--> zie hier alle persberichten van het EU-Hof

(3) Bloomberg 5-5-20 EU Court Faces ‘Declaration of War’ From German Top Judges

(4) Bloomberg 8-5-20 EU Top Court Hits Back After German Judges’ ‘Declaration of War’

Bondspresident beslist vandaag

Bondspresident Horst Köhler van Duitsland zal donderdagavond om 20.15 uur in een televisietoespraak zijn beslissing bekendmaken of hij al dan niet nieuwe verkiezingen uitschrijft.



Vrijdag loopt de termijn van drie weken af waarbinnen de president volgens de grondwet moet beslissen of hij het verzoek van bondskanselier inwilligt om verkiezingen uit te schrijven nadat de Bondsdag het vertrouwen in de kanselier opzegde. De president is formeel vrij in zijn beslissing.



Men houdt alom rekening met verkiezingen op zondag 18 september. De partijen zijn al druk bezig met hun campagnes. Theoretisch zouden de verkiezingen echter nog op het laatste moment kunnen worden afgeblazen, als het Constitutioneel Hof in Karlsruhe in september op een klacht zou uitspreken dat de gevolgde procedure niet strookt met de grondwet. In Duitsland hebben regering en parlement niet het recht het parlement te ontbinden en nieuwe verkiezingen uit te schrijven.

Europa trekt strepen in het zand

De voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen heeft zich zondag 10 mei stevig uitgesproken over de uitspraak van het Duitse Constitutioneel Hof van 5 mei over het opkoopprogramma van de Europese Centrale Bank. Zij verwijst naar de "heldere verklaring" van het Europese Hof van Justitie op 8 mei en benadrukt drie basisprincipes: het Europese montaire beleid is een exclusieve competentie, Europese wetgeving gaat boven nationale wetgeving en uitspraken van het Europese Hof van Justitie zijn bindend voor nationale rechters. Het laatste woord over de wetgeving van de EU wordt in Luxemburg gesproken en nergens anders. 

De verklaring van de commissievoorzitter is niet alleen gericht op Duitsland. Achter Duitsland ligt Polen, weten ze in Brussel. Polen en ook Hongarije voelden zich door de Duitse rechters al aangemoedigd om zich langzaamaan verder los te zingen van het Europese recht. 

10-05-20 Verklaring van Ursula von der Leyen

 

Zie mijn blogs

05-05-20 Europese Bank botst met Duitse grondwet

met link naar uitspraak Duitse Constitutioneel Hof

08-05-20 Luxemburg tikt Karlsruhe op de vingers

met link naar de persverklaring van het EU-Hof

 

14 voor, 2 tegen, 9 onzeker

De Luxemburgse bevolking heeft vandaag in een referendum vòòr de Europese Grondwet gestemd (56% voor). Luxemburg is het veertiende land dat de Europese Grondwet goedkeurt, twee landen hebben zich tegen de grondwet uitgesproken (Frankrijk, Nederland) en negen EU-landen hebben nog niet besloten. Donderdag 7 juli stemde het parlement van Malta unaniem voor de Europese Grondwet.
Het grondwettelijk verdrag kan alleen in werking treden als alle 25 landen voor zijn. Het is nog niet duidelijk hoe met de tegenstemmen moet worden omgegaan. Zonder nieuwe grondwet blijven de bestaande verdragen gelden.

Het Stylo Forum bevat interessante links met informatie over de Europese Grondwet en het verloop van het ratificatieproces.

PS. In de pers lees ik steeds dat Luxemburg het dertiende, niet veertiende, land is dat instemt. Misschien heeft men Malta, dat weinig aandacht heeft gekregen, afgelopen week over het hoofd gezien. Maar waarschijnlijker is het dan men Duitsland (nog) niet meetelt onder de ja-stemmers. In Duitsland hebben Bondsdag en Bondsraad met overgrote meerderheid voor gestemd, maar de Bondspresident houdt de ondertekening nog aan in afwachting van een uitspraak van het Constitutioneel Hof in Karlsruhe. Ik verwacht echter niet dat het Hof de uitspraak van het parlement terug zal draaien.

Duitsland: ECB-plan proportioneel

Het stimuleringsplan van de Europese Centrale Bank (ECB) voldoet aan de vereisten van proportionaliteit (evenwicht tussen maatregelen en doel), schrijft de Duitse minister van Financiën Olof Scholz aan de Bondsdag. Dit maakt de weg vrij voor Duitsland, in het bijzonder de Bundesbank, om de maatregelen van de ECB te steunen, omdat het kritisch toetsen van de proportionaliteit één van de voorwaarden was die het Duits Constitutioneel Hof in Karlsruhe daaraan stelde. 

Bron: 

Reuters 29-06-20

ECB stimulus plan meets court requirements: German finance minister

Zie mijn eerdere blogs over dit onderwerp:

Styloblog 5, 8, 11 en 13 mei 

Duitse verkiezingen gaan door

De Duitse vervroegde algemene verkiezingen van 18 september gaan door. Het Constitutioneel Hof in Karlsruhe heeft donderdagmorgen de bezwaren tegen de verkiezingen afgewezen met 7 van de 8 stemmen. In Duitsland kan de premier geen nieuwe verkiezingen uitschrijven zoals in Engeland. Bondskanselier Gerhard Schröder heeft daarom in de Bondsdag de vertrouwensvraag gesteld met de opzet deze te verliezen, zodat bondspresident Köhler nieuwe verkiezingen kon uitschrijven. Enkele parlementsleden hadden tegen deze 'truc' bezwaar gemaakt. Schröder heeft immers nog steeds een rood-groene meerderheid. Het Hof is echter van mening dat de bondskanselier bij het beoordelen van de politieke situatie een grote speelruimte heeft en het recht heeft te concluderen dat hij onvoldoende vertrouwen heeft om door te gaan. President Köhler heeft daarna terecht nieuwe verkiezingen uitgeschreven.

Tekst van de uitspraak